લિક્વિડિટીના પડકારો સામે અમદાવાદ અને ગાંધીનગરના ટેક હબ્સ અડીખમ

લિક્વિડિટીના પડકારો સામે અમદાવાદ અને ગાંધીનગરના ટેક હબ્સ અડીખમ

ગુજરાત પરંપરાગત રીતે વેપાર અને મેન્યુફેક્ચરિંગનું કેન્દ્ર રહ્યું છે, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં અમદાવાદ અને ગાંધીનગર ભારતના ઝડપથી વિકસતા ‘જોડિયા ટેક હબ’  તરીકે ઉભરી આવ્યા છે. ગ્લોબલ ફંડિંગ વિન્ટર (વૈશ્વિક સ્તરે ઇન્વેસ્ટમેન્ટમાં આવેલો ઘટાડો) અને લિક્વિડિટીની કટોકટી વચ્ચે પણ ગુજરાતની ઇકોસિસ્ટમે અદભૂત મજબૂતી બતાવી છે.

ગુજરાત અને અમદાવાદ-ગાંધીનગરમાં સ્ટાર્ટઅપની વર્તમાન સ્થિતિ

• નેશનલ લીડરશિપ: ડિપાર્ટમેન્ટ ફોર પ્રમોશન ઓફ ઇન્ડસ્ટ્રી એન્ડ ઇન્ટરનલ ટ્રેડના તાજેતરના સ્ટેટ્સ સ્ટાર્ટઅપ રેન્કિંગ્સ (૨૦૨૪-૨૦૨૫ રિપોર્ટ્સ) અનુસાર, ગુજરાત સતત ચોથી વખત દેશમાં ‘બેસ્ટ પર્ફોર્મર’ તરીકે જાહેર થયું છે. અમદાવાદ ફિનટેક, સાસ – SaaS, અને ડીપ-ટેકનું કેન્દ્ર બન્યું છે, જ્યારે ગાંધીનગરમાં આવેલું ગિફ્ટ સિટી-ગુજરાત ઇન્ટરનેશનલ ફાઇનાન્સ ટેક-સિટી વૈશ્વિક રોકાણકારો માટે ફાઇનાન્સિયલ ટેકનોલોજીનું મુખ્ય ગેટવે બની ગયું છે. આ ઉપરાંત ગાંધીનગરમાં આઈઆઈટી-ગાંધીનગર અને કમાન્ડ એન્ડ કંટ્રોલ સેન્ટર જેવા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરે ટેક સંશોધનોને વેગ આપ્યો છે.

• ગુજરાત ઇકોસિસ્ટમ ડેટા: રાજ્યમાં ૧૪,૦૦૦ થી વધુ ડીપીઆઈઆઈટી રજિસ્ટર્ડ સ્ટાર્ટઅપ્સ અને ૨૦૦ થી વધુ સરકાર માન્ય ઇન્ક્યુબેટર્સ/એક્સિલરેટર્સ કાર્યરત છે.

સ્ટાર્ટઅપની સફળતામાં ટેક્નોલોજીની ભૂમિકા

ટેક્નોલોજી માત્ર એક સાધન નથી પરંતુ સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે ખર્ચ ઘટાડવાનું અને ગ્લોબલ સ્કેલ મેળવવાનું મુખ્ય હથિયાર બની છે. ઓટોમેશન અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ  લોજિસ્ટિક્સ અને કસ્ટમર સર્વિસમાં કરવાથી ઓપરેશનલ કોસ્ટમાં ૪૦ ટકા સુધીનો ઘટાડો શક્ય બન્યો છે, કારણે સ્ટાર્ટઅપ્સે શરૂઆતમાં મોટું આઇટી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવું પડતું નથી, જેથી લિક્વિડિટી બચે છે. અહીં અમદાવાદ અને ગાંધીનગરના એવા ટેક-સ્ટાર્ટઅપ્સ છે જેમણે ગ્લોબલ સ્કેલ મેળવ્યો છે:

સ્ટાર્ટઅપનું નામ	મુખ્ય મથક (ઠામ)	ક્ષેત્ર અને સક્સેસ સ્ટોરી
ઇન્ફિબીમ એવન્યુ	GIFT City, ગાંધીનગર	ફિનટેક અને ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રની ભારતની અગ્રણી લિસ્ટેડ કંપની. મિલિયનો ટ્રાન્ઝેક્શન્સ પ્રોસેસ કરવા માટે અદ્યતન AI ટૂલ્સ ડેવલપ કર્યા છે.
હૂબિલો	અમદાવાદ	ઇવેન્ટ ટેકનોલોજી પ્લેટફોર્મ. રોગચાળા દરમિયાન વર્ચ્યુઅલ ઇવેન્ટ સોફ્ટવેર ટેક્નોલોજી દ્વારા વૈશ્વિક સ્તરે કરોડો ડોલરનું ફંડિંગ મેળવ્યું.
મેડકાર્ટ ફાર્મસી	અમદાવાદ	હેલ્થ-ટેક પ્લેટફોર્મ. જેનરિક દવાઓની હોમ ડિલિવરી અને પ્રિસ્ક્રિપ્શન રીડિંગ માટે ટેક્નોલોજીકલ ઇન્ટિગ્રેશન કરીને સસ્તું હેલ્થકેર મોડલ બનાવ્યું.
એલિગો વિઝન	GIFT City, ગાંધીનગર	વિડિયો એનાલિટિક્સ અને AI-આધારિત સર્વેલન્સ ટેક્નોલોજી. ૩૦ થી વધુ દેશોમાં સુરક્ષા પ્રણાલી માટે આ સોફ્ટવેર વપરાય છે.

લિક્વિડિટીના પડકારો અને ગ્રોથ પર અસર

વર્ષ ૨૦૨૪ થી ૨૦૨૬ ના સમયગાળા દરમિયાન, વૈશ્વિક વ્યાજદરમાં ફેરફારને કારણે ઇન્ડિયન સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમે ‘ફંડિંગ વિન્ટર’ નો સામનો કર્યો છે. કાર્યકારી મૂડીની અછત વરતાઈ રહી છે.  બેંકો તરફથી કોલેટરલ (તારણ) વગર સરળતાથી લોન ન મળતી હોવાથી તેમને રોકની અછત વરતાઈ રહી છે. બિઝનેસ ટુ બિઝનેસ પેમેન્ટ્સ આવવામાં વિલંબ થવો, જેના કારણે રોજબરોજના પગાર અને સર્વર કોસ્ટ ચૂકવવામાં તકલીફ પડી રહી છે. રોકાણકારો અગાઉની સરખામણીએ નીચા વેલ્યુએશન પર ફંડ ઓફર કરી રહ્યા છે. ૨૦૨૫ ના ફંડિંગ અહેવાલો મુજબ લિક્વિડિટીના અભાવે ગુજરાતના ૨૦ ટકા ટેક સ્ટાર્ટઅપ્સે તેમના માર્કેટિંગ ખર્ચમાં પચાસ ટકાનો કાપ મૂકવો પડ્યો છે અને નવા હાયરિંગ (ભરતી) સ્થગિત રાખવી પડી છે. તેના લીધે જે ગ્રોથ રેટ અગાઉ વાર્ષિક ૪૦ ટકા હતો તે ઘટીને ૨૦-૨૫ ટકા પર આવી ગયો છે.

ગુજરાતમાં કાર્યરત મુખ્ય સંસ્થાઓ 

ગુજરાતમાં સ્ટાર્ટઅપ્સને મેન્ટરશિપ અને ફંડિંગ પૂરું પાડતી મુખ્ય કડીઓ નીચે મુજબ છે. આઈ-હવ એ ગુજરાત સ્ટાર્ટઅપ એન્ડ ઇનોવેશન માટેનું હબ છે. ગુજરાત સરકારના ઉચ્ચ અને ટેકનિકલ શિક્ષણ વિભાગ દ્વારા સ્થાપવામાં આવેલું છે. ગુજરાત યુનિવર્સિટી સ્ટાર્ટઅપ એન્ડ આંત્રપ્રિન્યોરશિપ કાઉન્સિલનો સહયોગ મળી રહે છે. અમદાવાદ સ્થિત મોટું ઇન્ક્યુબેટર જે શરૂઆતના સ્ટેજના સ્ટાર્ટઅપ્સને ગ્રાન્ટ આપે છે.  આઇઆઇએમ અમદાવાદનું ઇન્ક્યુબેશન સેન્ટર, જે દેશભરમાં ડીપ-ટેક રોકાણ માટે જાણીતું છે. ગુજરાત વેન્ચર ફાઇનાન્સ લિમિટેડ): ગુજરાતમાં સ્ટાર્ટઅપ્સને વેન્ચર કેપિટલ પૂરું પાડતી આદ્ય સંસ્થા છે.

ઇકોસિસ્ટમની ક્ષતિઓ સુધારવા સૂચનો

વિકાસ છતાં વર્તમાન સિસ્ટમમાં કેટલીક ખામીઓ છે જે આગામી ભવિષ્યને અસર કરી શકે છે. ગુજરાતના સ્થાનિક રોકાણકારો (એન્જલ ઇન્વેસ્ટર્સ) હજુ પણ ટેકનોલોજી પ્રોડક્ટ્સ કરતાં રિયલ એસ્ટેટ કે પરંપરાગત મેન્યુફેક્ચરિંગમાં રોકાણ કરવાનું વધુ પસંદ કરે છે. અમદાવાદ-ગાંધીનગરમાં આઇટી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હોવા છતાં, ઉચ્ચ કક્ષાના AI અને ડેટા સાયન્સ એન્જિનિયરો વધુ સારા પેકેજ માટે બેંગલુરુ, હૈદરાબાદ કે પૂણે ચાલ્યા જાય છે. સરકારી પોલિસી હેઠળ મંજૂર થયેલી સહાય કે ગ્રાન્ટ વાસ્તવમાં સ્ટાર્ટઅપના બેંક એકાઉન્ટમાં પહોંચતા ઘણો સમય લાગે છે, જે લિક્વિડિટીની કટોકટી વધારે છે.

રાજ્ય સરકારે ડીપીઆઈઆઈટી માન્ય સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે વર્કિંગ કેપિટલની તાત્કાલિક જરૂરિયાતો પૂરી કરવા માટે વ્યાજમુક્ત અથવા સસ્તી ‘બ્રિજ લોન સ્કીમ’ શરૂ કરવી જોઈએ.આઇઆઇટી અને ગુજરાતની અગ્રણી એન્જિનિયરિંગ કોલેજોના અભ્યાસક્રમો સીધા જ લાઇવ પ્રોડક્ટ ડેવલપમેન્ટ સાથે જોડવા જોઈએ જેથી સ્થાનિક સ્તરે જ ઉચ્ચ ક્વોલિટીનું ટેક ટેલેન્ટ મળી રહેશે.

આગામી ભવિષ્ય પર અસર

જો આ સુધારાઓ પર કામ કરવામાં આવે, તો આગામી ૫ વર્ષમાં અમદાવાદ-ગાંધીનગર બેલ્ટ માત્ર ગ્રાન્ટ-આધારિત સ્ટાર્ટઅપ્સનું નહિ, પરંતુ સેલ્ફ-સસ્ટેનેબલ (આત્મનિર્ભર) અને વૈશ્વિક સ્તરે નિકાસ કરી શકે તેવા ‘પ્રોડક્ટ ટેક હબ’ તરીકે પ્રસ્થાપિત થશે. લિક્વિડિટીની કટોકટી સામે લડીને જે સ્ટાર્ટઅપ્સ અત્યારે બૂટસ્ટ્રેપ (પોતાના દમ પર) થઈ રહ્યા છે, તેઓ ભવિષ્યમાં સૌથી વધુ નફાકારક બિઝનેસ મોડલ સાબિત થશે.