રેસ્ટોરન્ટ્સ તમને સર્વિસ ચાર્જ ચૂકવવા માટે દબાણ કરી શકે નહીં, રેસ્ટોરાંને રૂ. 50,000નો દંડ કરાયો

સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરીટી-સીસીપીએએ 41 રેસ્ટોરન્ટ્સને જણાવી દીધું કે સર્વિસ ચાર્જ સ્વૈચ્છિક છે અને જો ફરજિયાત વસૂલ કરવામાં આવે તો તે ગેરકાયદેસર છે

ગ્રાહકની સંમતિ વિના આપમેળે સર્વિસ ચાર્જ ઉમેરવા બદલ સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરીટી-સીસીપીએએ 41 રેસ્ટોરન્ટ્સ સામે પગલાં લઈને જણાવી દીધું છે કે સર્વિસ ચાર્જ સ્વૈચ્છિક છે અને જો ફરજિયાત કરવામાં આવે તો તે ગેરકાયદેસર છે. ગ્રાહકો આ નિયમભંગ અંગેની જાણ નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઇન પર કરી શકે છે.

સીસીપીએએ અયોગ્ય સર્વિસ ચાર્જ પ્રથાઓ બદલ CCPA એ 41 રેસ્ટોરન્ટ્સ સામે પગલાં લેવાનો આદેશ આપ્યો છે. હોટલો અને રેસ્ટોરન્ટ્સ તમને જણાવ્યા વિના તમારા બિલમાં સર્વિસ ચાર્જ ઉમેરી શકતા નથી. તેઓ તમને તે ચૂકવવા માટે દબાણ પણ કરી શકતા નથી. સેન્ટ્રલ કન્ઝ્યુમર પ્રોટેક્શન ઓથોરિટીએ હવે ગ્રાહકોના બિલમાં આપમેળે સર્વિસ ચાર્જ ઉમેરીને ગ્રાહક અધિકારોનું કથિત રીતે ઉલ્લંઘન કરવા બદલ ગ્રાહક બાબતો પર ધ્યાન આપતા ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ મંત્રાલયે 19 જુલાઈએ એક અખબારી યાદીમાં જણાવ્યું છે કે, નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઇનને આ સંદર્ભમાં ઘણી ફરિયાદો મળ્યા બાદ સીસીપીએએ પોતાની મેળે જ આ કાર્યવાહી શરૂ કરી છે. ઘણા ગ્રાહકોએ તેમના બિલની નકલો શેર કરીને જણાવ્યું હતું કે સર્વિસ ચાર્જ આપમેળે ઉમેરવામાં આવ્યો હતો, ભલે તેઓ ક્યારેય તે ચૂકવવા માટે સંમત થયા ન હતા.

CCPA એ કેમ હસ્તક્ષેપ કર્યો? CCPA એ જણાવ્યું હતું કે તેની તપાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે આ રેસ્ટોરન્ટ્સે “હોટલો અને રેસ્ટોરન્ટ્સમાં સર્વિસ ચાર્જ વસૂલવા અંગે ગ્રાહકોના હિતોના રક્ષણ અને અયોગ્ય વેપાર પ્રથાઓને રોકવા માટેની માર્ગદર્શિકા” નું ઉલ્લંઘન કર્યું છે. ઓથોરિટીના જણાવ્યા અનુસાર, “આવી પ્રથા ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 ની કલમ 2(47) હેઠળ અયોગ્ય વેપાર પ્રથા સમાન છે.” ગ્રાહક બાબતોની દેખરેખ રાખતી સંસ્થાએ જણાવ્યું હતું કે તેની આ કાર્યવાહીનો હેતુ લોકોને વૈકલ્પિક (મરજીયાત) હોય તેવા ચાર્જ ચૂકવવા માટે દબાણ થતા બચાવવાનો છે. આ પગલું દિલ્હી હાઈકોર્ટના 28 માર્ચ, 2025 ના ચુકાદા પછી પણ આવ્યું છે, જેણે CCPA ની સર્વિસ ચાર્જ માર્ગદર્શિકાની માન્યતાને યથાવત રાખી હતી. અદાલતે અવલોકન કર્યું હતું કે “સર્વિસ ચાર્જની ફરજિયાત વસૂલાત કાયદાની વિરુદ્ધ છે” અને સ્પષ્ટ કર્યું કે રેસ્ટોરન્ટ્સે આ માર્ગદર્શિકાનું પાલન કરવું જ પડશે. તેમાં એમ પણ કહેવાયું છે કે CCPA કાયદા અનુસાર તેનો અમલ કરાવવા માટે મુક્ત છે.

ગ્રાહક તરીકે તમારા અધિકારો શું છે? CCPA એ 4.જુલાઈ, 2022 ના રોજ આ સર્વિસ ચાર્જ માર્ગદર્શિકા જારી કરી હતી, જેમાં રેસ્ટોરન્ટ્સ અને હોટલો શું કરી શકે અને શું ન કરી શકે તે સ્પષ્ટપણે સમજાવવામાં આવ્યું હતું. માર્ગદર્શિકા કહે છે કે કોઈ પણ હોટેલ કે રેસ્ટોરન્ટ ફૂડ બિલમાં આપમેળે સર્વિસ ચાર્જ ઉમેરી શકે નહીં. તેઓ અન્ય કોઈ પણ નામ હેઠળ તે જ ચાર્જ વસૂલી શકતા નથી.

રેસ્ટોરન્ટ્સ ગ્રાહકોને સર્વિસ ચાર્જ ચૂકવવા દબાણ કરી શકતી નથી. તેમણે ગ્રાહકોને સ્પષ્ટપણે જણાવવું જ જોઈએ કે તે ચૂકવવું સંપૂર્ણપણે સ્વૈચ્છિક, વૈકલ્પિક અને તદ્દન તેમના પર નિર્ભર છે. જો કોઈ ગ્રાહક સર્વિસ ચાર્જ ન ચૂકવવાનું નક્કી કરે, તો રેસ્ટોરન્ટ તેમને પ્રવેશ આપવાનો ઇનકાર કરી શકતી નથી અથવા તેમને પીરસવાની ના પાડી શકતી નથી. માર્ગદર્શિકામાં એવું પણ જણાવવામાં આવ્યું છે કે સર્વિસ ચાર્જને ફૂડ બિલમાં સામેલ કરવો જોઈએ નહીં, અને તે રકમ પર ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસીસ ટેક્સ (GST) વસૂલી શકાય નહીં.

ચાયોસને ₹૫૦,૦૦૦ નો દંડ, બિલિંગ સિસ્ટમ બદલવા માટે કહેવાયું

આ કિસ્સાઓમાંથી એકમાં, CCPA એ સનશાઇન ટીહાઉસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ પર રૂ. ૦,૦૦૦ ની પેનલ્ટી લગાવી છે, જે ‘ચાયોસ’ ચલાવે છે. કંપનીને ગ્રાહક પાસેથી વસૂલવામાં આવેલ સર્વિસ ચાર્જ પરત કરવાનો પણ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે. રિફંડ ઉપરાંત, CCPA એ ચાયોસને તેના તમામ આઉટલેટ્સ પર તેની સોફ્ટવેર-જનરેટેડ બિલિંગ સિસ્ટમ બદલવાનો આદેશ આપ્યો છે. આમ ભવિષ્યમાં ગ્રાહકોના બિલમાં સર્વિસ ચાર્જ અથવા તેના જેવા અન્ય કોઈ ચાર્જ આપમેળે ઉમેરાય નહીં. ઓથોરિટીએ કંપનીને એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે પણ નિર્દેશ આપ્યો છે કે ભવિષ્યના તમામ બિલો ગ્રાહક સુરક્ષા માર્ગદર્શિકાનું પાલન થયેલું હોવું જોઈએ.

CCPA એ ફિએસ્ટા બાર્બેક નેશન, ચાઇના ગેટ રેસ્ટોરન્ટ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, લ’ઓપેરા ફ્રેન્ચ બેકરી પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, ફૂ અમદાવાદ રેસ્ટોરન્ટ, કેફે બ્લુ બોટલ અને ઝોરો – ધ લક્ઝરી નાઇટ ક્લબ સામે પણ અંતિમ આદેશો પસાર કર્યા છે. બાકીની રેસ્ટોરન્ટ્સ સામેની કાર્યવાહી હજુ ચાલુ છે. CCPA એ જણાવ્યું હતું કે તે સર્વિસ ચાર્જ સંબંધિત ફરિયાદો પર નજર રાખવાનું ચાલુ રાખશે અને ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ, 2019 અને સર્વિસ ચાર્જ માર્ગદર્શિકાનું ઉલ્લંઘન કરતી રેસ્ટોરન્ટ્સ સામે પગલાં લેશે. ફાઇનાન્સિયલ એક્સપ્રેસે પ્રતિક્રિયા માટે ચાયોસનો સંપર્ક કર્યો છે.

ગ્રાહકો નિયમભંગની જાણ કેવી રીતે કરી શકે?

CCPA એ ગ્રાહકોને વિનંતી કરી છે કે જે રેસ્ટોરન્ટ્સ બાય ડિફોલ્ટ (આપમેળે) સર્વિસ ચાર્જ ઉમેરે છે તેમની જાણ કરી શકે છે. તેને માટે ટોલ-ફ્રી નંબર 1915 પર કૉલ કરીને અથવા એનસીએચ-NCH ઓનલાઇન પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરીને નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઇન દ્વારા ફરિયાદો નોંધી શકાય છે.

રેસ્ટોરન્ટ્સ દ્વારા વસૂલવામાં આવતા સર્વિસ ચાર્જના પ્રકારો

સર્વિસ ચાર્જ (સેવા શુલ્ક) એ ભોજન પીરસવાના ખર્ચને આવરી લેવા માટે રેસ્ટોરન્ટ દ્વારા બિલમાં ઉમેરવામાં આવતી ફી છે. તે ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ જેવા સરકારી ટેક્સ કરતાં તદ્દન અલગ છે. રેસ્ટોરન્ટ્સ સામાન્ય રીતે નીચેનામાંથી કોઈ એક રીતે આ ચાર્જ વસૂલતી હોય છે.  આ સૌથી સામાન્ય પ્રથા છે જ્યાં રેસ્ટોરન્ટ્સ ટેક્સ ગણતા પહેલા કુલ ફૂડ બિલના પાંચ ટકાથી લઈને દસ ટકા જેટલી જેટલી નક્કી કરેલી રકમ આપમેળે “સર્વિસ ચાર્જ” તરીકે ઉમેરી દે છે. કેટલીક ખાણી-પીણીની જગ્યાઓ આ ચાર્જ છુપાવવા માટે બિલમાં નીચે મુજબના અલગ-અલગ નામો લખીને ગ્રાહકો પાસેથી તે વસૂલવાનો પ્રયાસ કરે છે. તેઓ સર્વિસ સ્ટાફ વેલ્ફેર ફંડ (સ્ટાફ કલ્યાણ ભંડોળ), સ્ટાફ ટીપ, સર્વિસ મિત્ર, હોસ્પિટાલિટી ચાર્જ વગેરે નામથી સર્વિસચાર્જ વસૂલી લે છે. 

કઈ રેસ્ટોરન્ટ્સ આ ચાર્જ વસૂલી શકે નહીં?

આ નિયમ દરેક માટે એકસરખો છે: ભારતમાં કોઈ પણ હોટેલ કે રેસ્ટોરન્ટને કાયદાકીય રીતે ફરજિયાત સર્વિસ ચાર્જ વસૂલવાની મંજૂરી નથી. CCPA ની માર્ગદર્શિકા અને તાજેતરના અદાલતી ચુકાદાઓ (દિલ્હી હાઈકોર્ટ સહિત) અનુસારઃ

૧. આપમેળે ચાર્જ ઉમેરવો એ ગેરકાયદેસર છે: કોઈ પણ રેસ્ટોરન્ટ બાય ડિફોલ્ટ (ગ્રાહકને પૂછ્યા વિના) ફૂડ બિલમાં સર્વિસ ચાર્જ ઉમેરી શકે નહીં.

૨. ફરજિયાત વસૂલાત પર પ્રતિબંધ: તેઓ કોઈ પણ સંજોગોમાં અથવા અન્ય કોઈ પણ નામ હેઠળ તમને આ ચાર્જ ચૂકવવા માટે મજબૂર કરી શકતા નથી.

૩. પ્રવેશ નકારી શકાય નહીં: જો કોઈ ગ્રાહક સર્વિસ ચાર્જ ચૂકવવાની ના પાડે, તો માત્ર આ કારણોસર રેસ્ટોરન્ટ તેમને સેવા આપવાનો ઇનકાર કરી શકતી નથી કે રેસ્ટોરન્ટમાં પ્રવેશતા અટકાવી શકતી નથી.

૪. સર્વિસ ચાર્જ પર કોઈ GST નહીં: રેસ્ટોરન્ટ્સ બિલના એવા ભાગમાં સર્વિસ ચાર્જને જોડી કે ભેગો કરી શકતી નથી જેના પર ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસીસ ટેક્સ (GST) ની ગણતરી કરવામાં આવતી હોય.

સર્વિસ ચાર્જ ચૂકવવો એ સંપૂર્ણપણે સ્વૈચ્છિક, વૈકલ્પિક અને તદ્દન ગ્રાહકની મરજી પર આધારિત છે. જો ગ્રાહક રેસ્ટોરન્ટની સેવાથી સંતુષ્ટ ન હોય, અથવા મેનુની કિંમત અને સરકારી ટેક્સ સિવાય વધારાના પૈસા ચૂકવવા ન માંગતો હોય, તો તેને બિલમાંથી આ ચાર્જ હટાવવા માટે કહેવાનો સંપૂર્ણ કાનૂની અધિકાર છે.

જે રેસ્ટોરન્ટ્સ સામે કાનૂની પગલાં લેવાયા છે તેના ઉદાહરણો

જે સંસ્થાઓ ગ્રાહક સુરક્ષા માર્ગદર્શિકાનું ઉલ્લંઘન કરીને કોમ્પ્યુટર કે સોફ્ટવેર જનરેટેડ બિલમાં આપમેળે આ ચાર્જ ઉમેરી દે છે, તેમને CCPA સખત દંડ કરે છે. તાજેતરમાં જ કેટલીક જાણીતી બ્રાન્ડ્સ અને આઉટલેટ્સ સામે કડક કાર્યવાહી અને અંતિમ આદેશો જારી કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• ચાયોસ (Chaayos – સનશાઇન ટીહાઉસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ) – ₹૫૦,૦૦૦ નો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો અને ભવિષ્યમાં ગ્રાહકોના બિલમાં આપમેળે આવા ચાર્જ ઉમેરાતા રોકવા માટે તેના તમામ આઉટલેટ્સ પર બિલિંગ સોફ્ટવેર સિસ્ટમ સંપૂર્ણપણે બદલવાનો આદેશ અપાયો.

• બાર્બેક નેશન (Barbeque Nation)

• ચાઇના ગેટ રેસ્ટોરન્ટ (China Gate Restaurant)

• લ’ઓપેરા ફ્રેન્ચ બેકરી (L’Opera French Bakery)

• ફૂ અમદાવાદ રેસ્ટોરન્ટ (FOO Ahmedabad Restaurant)

• કેફે બ્લુ બોટલ (Cafe Blue Bottle)

• ઝોરો – ધ લક્ઝરી નાઇટ ક્લબ (Zorro – The Luxury Night Club)

તમારી સાથે પણ કોઈ એવી ઘટના બને જ્યાં રેસ્ટોરન્ટ આપમેળે સર્વિસ ચાર્જ ઉમેરે અને ગ્રાહકની વિનંતી છતાં તેને હટાવવાનો ઇનકાર કરે, તો તમે ટોલ-ફ્રી નંબર 1915 પર કૉલ કરીને અથવા તેના ઓનલાઇન પોર્ટલનો ઉપયોગ કરીને નેશનલ કન્ઝ્યુમર હેલ્પલાઇન (NCH) માં ફરિયાદ નોંધાવી શકો છો.