ભારતની AI ડેટા સેન્ટર: વીજળી અને પર્યાવરણીય પડકારો સામે મોટો સંગ્રામ

નવી દિલ્હી: આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ ક્રાંતિમાં ભારત પોતાની મજબૂત પકડ બનાવવા માટે ખૂબ જ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે. વૈશ્વિક કમ્પ્યુટ ક્ષમતામાં હાલમાં અમેરિકા ૭૫ ટકા, ચીન ૧૫ ટકા અને યુરોપિયન યુનિયન ૫ ટકાનો હિસ્સો ધરાવે છે. ભારત પાસે હાલમાં વૈશ્વિક ડેટા-લોડનો ૨૦ ટકાહિસ્સો છે, પરંતુ ડેટા સેન્ટર ક્ષમતા માત્ર ૩ ટકા જેટલી જ છે. આ તફાવતને પૂરો કરવા માટે ભારત સરકાર અને વિવિધ રાજ્ય સરકારો અતિ આક્રમક નીતિઓ અપનાવી રહી છે.

રાજ્ય સરકારોની નીતિઓ અને રોકાણો

ગુજરાત: ગુજરાતે રૂ. ૬ લાખ કરોડના રોકાણના લક્ષ્યાંક સાથે ૭.૫ GW (ગીગાવોટ) ક્ષમતા ધરાવતા ડેટા સેન્ટર બનાવવાની નીતિ જાહેર કરી છે. ખંભાતના અખાત નજીક નિર્માણાધીન ધોલેરા શહેરને વિશ્વનું સૌથી મોટું ડેટા સેન્ટર સિટી બનાવવાનું આયોજન છે. અહીં ૧૫૦ MW કે તેથી મોટા પ્રોજેક્ટ્સ માટે સ્ટેમ્પ ડ્યુટી મુક્તિ અને ૨૦ વર્ષ માટે વીજળીમાં યુનિટ દીઠ રૂ. ૧ ડિસ્કાઉન્ટ જેવી સુવિધાઓ આપવામાં આવી રહી છે.

આંધ્રપ્રદેશ (વાઇઝાગ/વિશાખાપટ્ટનમ): ગૂગલ દ્વારા વાઇઝાગ ખાતે ૧ GW ડેટા સેન્ટર પ્રોજેક્ટ માટે $૬ બિલિયન (રૂ. ૫૦,૦૦૦ કરોડથી વધુ) રોકાણની પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવવામાં આવી છે.

ઓડિશા: ઓડિશા સરકારે HCL ટેક્નોલોજીસ અને સર્વમ AI સાથે આગામી ૫ વર્ષમાં રૂ. ૧૫,૦૦૦ કરોડના રોકાણ માટે કરાર કર્યા છે.

અન્ય રાજ્યો: મહારાષ્ટ્ર હાલમાં દેશના કુલ ડેટા સેન્ટર્સમાં ૫૩% હિસ્સા સાથે મોખરે છે. ત્યારબાદ તામિલનાડુ અને કર્ણાટક આવે છે. તલંગાણા, ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, છત્તીસગઢ, રાજસ્થાન સહિત કુલ ૧૦ રાજ્યોએ પોતાની AI ડેટા સેન્ટર નીતિઓ બહાર પાડી છે.

રાષ્ટ્રીય નીતિ: કેન્દ્ર સરકાર ૫ MW થી વધુ ક્ષમતા ધરાવતા ડેટા સેન્ટર્સને ૨૦ વર્ષની કરમુક્તિ, ઈનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સ્ટેટસ અને સ્પેશિયલ ઈકોનોમિક ઝોન (SEZ) આપવાની યોજના બનાવી રહી છે.

વીજળી અને પાણીની કટોકટી

વીજળી પુરવઠો અને નેશનલ ગ્રીડ પર દબાણ

વિશ્વભરમાં ડેટા સેન્ટર્સે ૨૦૨૫ સુધીમાં ૬૪ GW વીજળીનો વપરાશ કર્યો હતો, જે ૨૦૩૦ સુધીમાં બમણો થઈને ૯૫૦ ટેરાવોટ-અવર્સ સુધી પહોંચી શકે છે. ભારતમાં ૨૦૩૦ સુધીમાં માંગ ૧૦ ગણી વધવાની શક્યતા છે, જેને પહોંચી વળવા ભારતીય ગ્રીડ સામે નીચે મુજબના મોટા પડકારો છે:

થર્મલ પાવર (બળતણ): નબળી ગુણવત્તાનો કોલસો, સ્ટોકનો અભાવ અને કેન્દ્ર-રાજ્યો વચ્ચે રોયલ્ટી મુદ્દે ઘર્ષણ.

રિન્યુએબલ એનર્જી (અક્ષય ઊર્જા): સૌર અને પવન ઊર્જા ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, તેનું લાંબા અંતર સુધી ટ્રાન્સમિશન (વીજ વહન) કરવું અતિ મુશ્કેલ કાર્ય છે.

ગેસ અને હાઇડ્રો પાવર: ગેસ આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સ બંધ જેવા છે અને ઓછો વરસાદ હાઇડ્રો પાવરને અસર કરી રહ્યો છે.

પર્યાવરણીય વિરોધ અને સ્થાનિક આંદોલનો

અમેરિકાના ૪૨ રાજ્યોમાં ડેટા સેન્ટર્સ વિરુદ્ધ ૧૪૩થી વધુ વિરોધ પ્રદર્શનો થયા છે. ભારતમાં પણ હવે આવા વિરોધ પ્રદર્શનો શરૂ થઈ ચૂક્યા છે:

વાઇઝાગ (આંધ્રપ્રદેશ): ૨૫ લાખની વસ્તી ધરાવતા આ શહેરમાં દૈનિક ૪૮૦ મિલિયન લિટર પાણીની જરૂરિયાત સામે માત્ર ૪૧૦ મિલિયન લિટર પાણી મળે છે. ગૂગલ જેવા વિશાળ ડેટા સેન્ટરના કૂલિંગ પ્લાન્ટ માટે આટલા મોટા પ્રમાણમાં પાણી આપવાથી સ્થાનિક નાગરિકો માટે પાણીની તંગી સર્જાવાની શક્યતા છે.

થાણે (મુંબઈ): એમેઝોનના ડેટા સેન્ટર પ્રોજેક્ટ સામે પર્યાવરણવિદોએ વન્યજીવ અભયારણ્ય અને જળ સ્ત્રોતોના રક્ષણ માટે વિરોધ રેલીઓ યોજી છે.

ડીઝલ જનરેટરનું પ્રદૂષણ: વીજળીની કટોકટી વખતે ડેટા સેન્ટર્સને ચાલુ રાખવા માટે મોટા ડીઝલ જનરેટર્સનો ઉપયોગ કરવો પડશે, જેનાથી હવાનું પ્રદૂષણ પણ વધશે.