જ્યારે સંયુક્ત હોમ લોન લેનાર બે વ્યક્તિઓમાંથી એકનું મૃત્યુ થાય છે, ત્યારે પરિવાર સામે લોનના બાકી હપ્તા અને મકાનની માલિકી અંગે અનેક જટિલ પ્રશ્નો ઊભા થાય છે. સામાન્ય રીતે લોકોમાં એવી ગેરસમજ હોય છે કે એક વ્યક્તિના મૃત્યુથી બાકીની લોન અડધી થઈ જાય છે અથવા માફ થઈ જાય છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા અલગ છે. હોમ લોનના કરારમાં તમામ સહ-અરજદારોની જવાબદારી સંયુક્ત અને અલગ-અલગ હોય છે. તેનો અર્થ એ છે કે બેમાંથી એક બોરોઅરનું મૃત્યુ થાય તો પણ બેંક કે નાણાકીય સંસ્થા બાકીની પૂરેપૂરી રકમ વસૂલવાનો અધિકાર જીવિત સહ-અરજદાર પાસે રાખે છે.

જો મૃત્યુ પામેલ વ્યક્તિ જ પરિવારનો મુખ્ય કમાનાર સભ્ય હોય અને મોટાભાગના માસિક હપ્તાઓ ભરતો હોય, તો પણ કાયદાકીય રીતે બાકીની સંપૂર્ણ લોન ચૂકવવાની જવાબદારી જીવિત રહેલા સહ-અરજદારની જ રહે છે.

ઘણીવાર લોન ચૂકવનાર વ્યક્તિ અને મકાનનો માલિક અલગ હોઈ શકે છે: જે વારસદારો લોનમાં સહ-અરજદાર નથી, તેમની પોતાની અંગત કમાણી કે બચત પર બેંક સીધો દાવો કરી શકતી નથી. પરંતુ, મૃતક વ્યક્તિના નામે જે મિલકત (ઘરનો હિસ્સો) ટ્રાન્સફર થાય છે, તે મિલકત પરથી બેંક પોતાની બાકી રકમ વસૂલ કરી શકે છે.

જો જીવિત સહ-અરજદાર મકાનનો માલિક ન હોય, તો પણ લોન કરાર મુજબ બેંક લોનની વસૂલાત તેની પાસેથી જ કરશે, જ્યારે ઘરનો હિસ્સો મૃતકના વારસદારોને મળશે.

હોમ લોન પ્રોટેક્શન પ્લાન એવું કવચ છે જે કમાનાર સભ્યના અકાળ અવસાન સમયે પરિવારને ઘરવિહોણા થવાથી બચાવે છે. તેથી જ વીમો કેટલો મહત્વનો છે તે સમજવું જરૂરી છે. રમેશભાઈ અને તેમના પત્ની સુનિતાબેને રૂ. 50 લાખની સંયુક્ત હોમ લોન લીધી અને સાથે ‘રિડ્યુસિંગ કવર’ (જેમ જેમ લોન ઘટે તેમ વીમો ઘટે) વાળી ટર્મ પોલિસી લીધી હતી. પાંચ વર્ષ પછી જ્યારે રૂ. 42 લાખની લોન બાકી હતી ત્યારે રમેશભાઈનું આકસ્મિક મૃત્યુ થયું. પરિણામે વીમા કંપનીએ બેંકને બાકીના રૂ. 42 લાખ ચૂકવી દીધા. સુનિતાબેન અને તેમના બાળકો પર એક રૂપિયાનો પણ બોજ ન આવ્યો અને ઘરની સંપૂર્ણ માલિકી પરિવાર પાસે સહીસલામત રહી.

મહેશભાઈ અને તેમના પત્નીએ રૂ. 50 લાખની લોન લીધી પણ વીમો ન લીધો. રૂ42 લાખની લોન બાકી હતી ત્યારે મહેશભાઈનું અવસાન થયું. પરિણામે હવે રૂ. 42 લાખ ચૂકવવાની સંપૂર્ણ જવાબદારી પત્ની પર આવી ગઈ. જો પત્ની દર મહિને હપ્તો ન ભરી શકે, તો બેંક મકાનની જપ્તી કરીને હરાજી કરી શકે છે. પરિણામે પરિવારે કમાનાર સભ્યની સાથે પોતાનું ઘર પણ ગુમાવવાનો વારો આવે છે.

સિંગલ લાઈફ કે જોઈન્ટ લાઈફ કવર: ખાતરી કરો કે વીમો બંને અરજદારોને આવરી લે છે. જો માત્ર એક જ વ્યક્તિના નામે વીમો હોય અને અકસ્માતે બીજી વ્યક્તિનું મૃત્યુ થાય, તો વીમાનો લાભ મળતો નથી.

કવરેજની રકમ: વીમાનું કવરેજ લોનની પૂરેપૂરી રકમ જેટલું હોવું જોઈએ. જો રૂ.50 લાખની લોન સામે માત્ર રૂ. 25 લાખનો જ વીમો હશે, તો બાકીના રૂ. 25 લાખ જીવિત સભ્યએ જ ભરવા પડશે.

વીમા ક્લેમની પ્રક્રિયા ચાલુ હોય ત્યારે સ્વેચ્છાએ માસિક હપ્તા ભરવાનું બંધ કરવું જોઈએ નહીં, નહીંતર ક્રેડિટ સ્કોર – સિબિલનો ક્રેડિટ સ્કોર ખરાબ થઈ શકે છે.

બેંક અને વીમા કંપનીને જાણ: મૃત્યુનું પ્રમાણપત્ર સાથે બેંક અને વીમા કંપનીને તાત્કાલિક લેખિતમાં જાણ કરવી જરૂરી છે.

ઓટો-ડિબિટ બદલવું: જો ઈસીએસ ઓટો ડેબિટ મૃતકના બેંક ખાતામાંથી કપાતું હોય, તો તેને તાત્કાલિક જીવિત સભ્યના સક્રિય ખાતામાં શિફ્ટ કરી દેવું જોઈએ.

નો-ડ્યૂ સર્ટિફિકેટ (NOC): ક્લેમમાંથી લોન પૂરી થઈ ગયા બાદ બેંક પાસેથી તમામ મૂળ દસ્તાવેજો અને નો-ડ્યૂ સર્ટિફિકેટ મેળવી લેવું જોઈએ.

સહ-અરજદારના મૃત્યુથી હોમ લોન નાબૂદ થતી નથી. પરિવારને આર્થિક અને માનસિક રીતે સુરક્ષિત રાખવા માટે હોમ લોનની સાથે યોગ્ય હોમ લોન પ્રોટેક્શન વીમો લેવો અત્યંત જરૂરી છે. લોન લેતી વખતે નીચેની 4 બાબતો સ્પષ્ટ ચકાસી લેવી જરૂરી છે.