સહકાર ભારતીએ સહકારી બેન્કોનું ભાવિ સુધારવા માટે ‘મોડેલ બાય-લોઝ’ સુધારવા માગણી કરી

સહકાર ભારતીએ સહકારી બેન્કોનું ભાવિ સુધારવા માટે ‘મોડેલ બાય-લોઝ’ સુધારવા માગણી કરી

ઝડપથી બદલાતી ડિજિટલ ટેકનોલોજી, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના કડક નિયમો અને વાણિજ્યિક બેંકો સાથેની તીવ્ર સ્પર્ધા વચ્ચે શહેરી સહકારી બેન્કોનું જૂનું માળખું ટકી શકતું નથી.

દેશના શહેરી અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં મધ્યમ વર્ગ, નાના વેપારીઓ અને સ્વરોજગાર ધરાવતા નાગરિકો માટે અર્બન કો-ઓપરેટિવ બેંકો  નાણાકીય કરોડરજ્જુ સમાન છે. પરંતુ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ઝડપથી બદલાતી ડિજિટલ ટેકનોલોજી, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના કડક નિયમો અને વાણિજ્યિક બેંકો સાથેની તીવ્ર સ્પર્ધા વચ્ચે શહેરી સહકારી બેન્કોનું જૂનું માળખું ટકી શકતું નથી. આ પરિસ્થિતિમાં સહકારી ક્ષેત્રની પ્રમુખ સંસ્થા સહકાર ભારતી એ અર્બન કો-ઓપરેટિવ બેંકો માટે ભવિષ્યલક્ષી ‘મોડેલ બાય-લોઝ’ (આદર્શ પેટા-નિયમો) ઘડી કાઢવાની નવી માગ કરી છે.

 વર્તમાન સ્થિતિ અને નવી માગણી

ક્ષેત્ર	અત્યારની વર્તમાન સ્થિતિ	નવી માગણીઓ મુજબ સંભવિત બદલાવ
સંચાલન માળખું	મોટાભાગનીશહેરી સહકારી બેન્કો દાયકાઓ જૂના પેટા-નિયમો પર ચાલે છે, જેમાં ડાયરેક્ટર્સ અને બોર્ડની જવાબદારી સ્પષ્ટ નથી.	આધુનિક બેંકિંગના ધોરણો મુજબ વ્યવસાયિક ડાયરેક્ટર્સ અને સ્પષ્ટ વહીવટી માળખું બનશે.
ટેકનોલોજી અને ડિજિટાઈઝેશન	નાની શહેરી સહકારી બેન્કો પાસે આધુનિક સોફ્ટવેર, મોબાઈલ બેન્કિંગ કે સાયબર સુરક્ષાના નિયમોનો અભાવ છે.	બાય-લોઝમાં ડિજિટલ બેંકિંગ, સાયબર સિક્યોરિટી અને ફિનટેક ભાગીદારીને કાનૂની માન્યતા મળશે.
મૂડી એકઠી કરવી	શહેરી સહકારી બેન્કો માત્ર સભાસદ શેરભંડોળ પર નિર્ભર છે, નવી મૂડી લાવવી ખૂબ મુશ્કેલ છે.	નવા નાણાકીય સાધનો  ઈક્વિટી કે ડિબેન્ચર્સ અને શેર પ્રીમિયમ) દ્વારા મૂડી વધારવાની છૂટ મળશે.
રિઝર્વ બેન્ક અને રાજ્ય વચ્ચેનો દ્વંદ્વ	બેંકિંગ નિયમન RBI પાસે અને સંચાલન રાજ્યના રજિસ્ટ્રાર પાસે હોવાથી નિર્ણય લેવામાં વિલંબ થાય છે.	મોડેલ બાય-લોઝથી બંને સંસ્થાઓ વચ્ચેનો વહીવટી તાલમેલ સુધરશે અને ઝડપી નિર્ણયો લેવાશે.

નવી માગણીઓના પ્લસ અને માઈનસ

 સ્પર્ધાત્મક ક્ષમતામાં વધારો: ખાનગી અને સ્મોલ ફાઇનાન્સ બેંકો સામે શહેરી સહકારી બેન્કો પોતાના ગ્રાહકોને ઝડપી અને આધુનિક સેવાઓ (જેમ કે UPI, ડિજિટલ લોન) આપી શકશે.

ગ્રાહકો અને થાપણદારોનો વિશ્વાસ: વહીવટમાં પારદર્શકતા અને વ્યાવસાયિકતા આવવાથી ભૂતકાળમાં ડગમગેલો થાપણદારોનો વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત થશે.

ઝડપી નિર્ણય પ્રક્રિયા: બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટર્સના અધિકારો અને જવાબદારીઓ સ્પષ્ટ થવાથી બેંકના કારોબારી નિર્ણયો વિલંબ વગર લઈ શકાશે.

અમ્બ્રેલા ઓર્ગેનાઈઝેશન સાથે સુમેળ: NAFCUB દ્વારા સ્થાપિત અમ્બ્રેલા ઓર્ગેનાઈઝેશન (NUCFDC) નો મહત્તમ લાભ લેવા માટે બેંકો સક્ષમ બનશે.

નાની બેંકો માટે અમલીકરણ મુશ્કેલ: ગ્રામીણ કે નાના શહેરોની ખૂબ નાની કો-ઓપરેટિવ બેંકો માટે કડક આધુનિક નિયમોનું પાલન કરવું અને આઈટી ખર્ચ ઉઠાવવો કઠિન બની શકે છે.

સહકારી ભાવના પર અસરનું જોખમ: બેંકોને વધુ પડતી ‘કોમર્શિયલ/વ્યાવસાયિક’ બનાવવાની પ્રક્રિયામાં તેનો મૂળ સહકારી અને સ્થાનિક સેવાનો ઉદ્દેશ્ય નબળો પડી શકે છે.

રાજ્ય સરકારોની મંજૂરી: દરેક રાજ્યના પોતાના સહકારી કાયદા અલગ હોવાથી તમામ રાજ્યો એકસરખા ‘મોડેલ બાય-લોઝ’ સ્વીકારે તેમાં સમય લાગી શકે છે.

આ સુધારાઓથી કોને ફાયદો થશે?

સામાન્ય થાપણદારો અને ગ્રાહકો: તેમના નાણાં વધુ સુરક્ષિત બનશે અને તેમને નેશનલાઇઝ્ડ કે પ્રાઇવેટ બેંકો જેવી જ સુવિધાઓ પોતાના ઘરઆંગણે મળશે.

નાના વેપારીઓ અને એમએસએમઈ: UCBs ની ધિરાણ પ્રક્રિયા સરળ અને ઝડપી બનવાથી સ્થાનિક ઉદ્યોગોને સમયસર લોન મળી રહેશે.

અર્બન કો-ઓપરેટિવ બેંકોનું સંચાલન: બેંકના સંચાલકોને કાનૂની અને ટેકનિકલ સ્પષ્ટતા મળશે, જેથી તેઓ રિઝર્વ બેન્કની પેનલ્ટીઓ કે ઓડિટ ખામીઓથી બચી શકશે.

સપ્ટેમ્બર 2026ના પ્રથમ સપ્તાહમાં જ સહકાર ભારતી દ્વારા કરવામાં આવેલી ‘મોડેલ બાય-લોઝ’ની માગણી એ દેશના અર્બન કો-ઓપરેટિવ બેંકિંગ ક્ષેત્રને ૨૧મી સદીના બેંકિંગ માટે તૈયાર કરવાનું એક સરાહનીય પગલું છે. જો  અને કેન્દ્રીય સહકાર મંત્રાલય આ સુધારાઓને ઝડપથી મંજૂરી આપે, તો સહકારી બેંકો માત્ર ટકી જ નહીં રહે પરંતુ દેશના આર્થિક વિકાસમાં સિંહફાળો આપશે.

• આધુનિક ‘મોડેલ બાય-લોઝ’ લાગુ કરવા: દાયકાઓ જૂના પેટા-નિયમોમાં સુધારો કરીને તમામ UCBs માટે ભવિષ્યલક્ષી અને એકસમાન આદર્શ બાય-લોઝ તૈયાર કરવા.
• વ્યવસાયિક સંચાલન (Professional Governance): બોર્ડ ઓફ ડાયરેક્ટર્સમાં બેંકિંગ, ફાઇનાન્સ અને આઇટી ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો (Professional Directors) ની ભૂમિકા અને જવાબદારીઓ સ્પષ્ટ કરવી.
• ડિજિટલ બેંકિંગ અને આઇટી નીતિઓ: સભ્યો અને ગ્રાહકોને UPI, મોબાઇલ બેંકિંગ અને ડિજિટલ લોન આપવા માટે કાનૂની અને વહીવટી મંજૂરીઓ સરળ બનાવવી.
• મૂડી એકઠી કરવાની સ્વતંત્રતા (Capital Raising Norms): બેંકોને શેર પ્રીમિયમ અથવા અન્ય નાણાકીય સાધનો દ્વારા નવી મૂડી એકઠી કરવા માટેના નિયમો સરળ કરવા.
• અમ્બ્રેલા ઓર્ગેનાઈઝેશન (NUCFDC) નો ઉપયોગ: NAFCUB દ્વારા સ્થાપિત અમ્બ્રેલા ઓર્ગેનાઈઝેશન સાથે તમામ UCBs સીધી રીતે જોડાઈ શકે તે માટે બાય-લોઝમાં જરૂરી સુધારા કરવા.

સહકાર ક્ષેત્ર પર પડનારી સંભવિત અસરો

• સ્પર્ધાત્મકતામાં વધારો: સ્મોલ ફાઇનાન્સ અને ખાનગી બેંકો સામે નાની કો-ઓપરેટિવ બેંકો ટકી શકશે અને આધુનિક ગ્રાહકોને પોતાની તરફ આકર્ષિત કરી શકશે.
• વહીવટી પારદર્શિતા અને ગવર્નન્સ: બોર્ડની જવાબદારીઓ નક્કી થવાથી સગાંવાદ અને નાણાકીય ગેરરીતિઓમાં ઘટાડો થશે, જેનાથી RBI ની પેનલ્ટીઓથી બચી શકાશે.
• થાપણદારોના નાણાંની સુરક્ષા: વ્યાવસાયિક નિર્ણય પ્રક્રિયાથી એનપીએ (NPA) ઘટશે અને સામાન્ય નાગરિકોનો અર્બન કો-ઓપરેટિવ બેંકો પરનો વિશ્વાસ વધશે.
• નાની બેંકો માટે આઇટી ખર્ચમાં રાહત: અમ્બ્રેલા ઓર્ગેનાઈઝેશન થકી ડિજિટલ સુવિધાઓ મળવાથી નાની બેંકો પર આઇટી સોફ્ટવેરનો મોટો આર્થિક બોજ નહીં પડે.