ગ્રાહકોના ખિસ્સા પર યુપીઆઈનો છુપો બોજ:રૂ.2,000થી વધુના ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR લાગુ થતાં વસ્તુઓના ભાવ વધવાની શક્યતાઃ IIT મુંબઈ

લાંબા ગાળે પોતાના માર્જિન અને નફાને જાળવી રાખવા માટે તેઓ આ MDR ચાર્જનો બોજ ગ્રાહકો પર જ ટ્રાન્સફર કરશે.

ભાવ વધારાનો બોજ તો રૂ. 2000થી ઓછું પેમેન્ટ કરનાર યુપીઆઈ ગ્રાહકોને માથે પણ આવશે જ આવશે. અંતે યુપીઆઈ ચાર્જનો સમગ્ર બોજ ગ્રાહકના માથે જ આવવાનો છે.

તમે ડિજિટલ પેમેન્ટ કે યુનિફાઈડ ઇન્ટરફએસના માધ્યમથી ખરીદી કરીને પેેમેન્ટ કરવાની આદત ધરાવતા હોવ તો જાણી લો કે આગામી 15 ઓક્ટોબરથી રૂ. 2,000થી વધુ રકમના યુપીઆઈ-UPIના ટ્રાન્ઝેક્શન પર 0.4 ટકાનો મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) ચાર્જ લાગુ થવા જઈ રહ્યો છે. સરકાર અને બેંકો દ્વારા એવો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે કે આ ચાર્જ વેપારીઓએ ભોગવવાનો છે અને ગ્રાહકો પર તેનો સીધો બોજ નહીં પડે. પરંતુ IIT મુંબઈના એક તાજેતરના રિસર્ચ રિપોર્ટ અનુસાર, વેપારીઓ આ ચાર્જ પોતાની નફાકારકતા બચાવવા માટે આડકતરી રીતે વસ્તુઓની મૂળ વેચાણ કિંમત વધારીને ગ્રાહકો પાસેથી જ વસૂલશે. આ રિપોર્ટ IIT મુંબઈના ગણિતશાસ્ત્રના પ્રોફેસર આશિષ દાસ અને આરબીઆઈના પૂર્વ એડવાઈઝર પ્રજ્ઞા દાસે મળીને તૈયાર કર્યો છે. 

વેપારીઓ પાસે શું વિકલ્પ છે?

જ્યારે પણ વીજળી, બળતણ કે બેંકિંગ પ્રોસેસિંગ ફી જેવા ધંધાકીય ખર્ચાઓ વધે છે, ત્યારે વેપારીઓ પાસે બે જ વિકલ્પ રહે છે. એક પોતાનો નફો ઘટાડીને ખર્ચ પોતાને માથે લઈ લેવાનો પહેલો વિકલ્પ છે. આ વિકલ્પ કોઈપણ વેપારી સહજ પણે સ્વીકરશે નહિ. બીજુ, વસ્તુઓ કે સેવાના વેચાણની કિંમતમાં તેઓ વધારો કરી દઈને ગ્રાહકોને માથે તેનો બોજ નાખી દેશે. બે નિષ્ણાતોના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે શરૂઆતમાં વેપારીઓ આ ખર્ચ જાતે સહન કરે તેવું બની શકે, પરંતુ લાંબા ગાળે પોતાના માર્જિન અને નફાને જાળવી રાખવા માટે તેઓ આ MDR ચાર્જનો બોજ ગ્રાહકો પર જ ટ્રાન્સફર કરશે.

નાના ગ્રાહકો પર મોટો અન્યાય

આઈઆઈટી મુંબઈના રિપોર્ટમાં એક અત્યંત મહત્વની અને ચિંતાજનક બાબત સામે આવી છે. જો વેપારીઓ દુકાનની બધી જ વસ્તુઓના ભાવ સામાન્ય વધારી દેશે, તો તેની અસર રૂ. 2,000થી ઓછી ખરીદી કરનારા નાના ગ્રાહકો પર પણ પડશે. એક, રૂ. 2,000થી વધુની મોંઘી વસ્તુઓ ખરીદનાર ગ્રાહકોએ તો વધુ કિંમત ચૂકવવી જ પડશે. બે, રૂ. 2,000થી ઓછી નાની ખરીદી કરનારા ગ્રાહકોને પણ મોંઘી વસ્તુઓ મળશે. આમ નાના ગ્રાહકોના ખિસ્સામાંથી આડકતરી રીતે પૈસા કાપીને મોટા ગ્રાહકોના ટ્રાન્ઝેક્શન ચાર્જની ભરપાઈ થશે, જેને અર્થશાસ્ત્રની ભાષામાં ‘ક્રોસ-સબ્સિડાઈઝેશન’ કહેવાય છે.

MDR ચાર્જ કેવી રીતે વહેંચાશે?

15 ઓક્ટોબરથી વસૂલવામાં આવનાર 0.4 ટકા MDR ચાર્જ (જેની મહત્તમ મર્યાદા ₹300 અથવા ચોક્કસ ઇન્ડસ્ટ્રી માટે ₹5 રાખવામાં આવી છે) નીચે મુજબના હિસ્સામાં વહેંચાશે:

• 40% હિસ્સો: ગ્રાહકનું ખાતું જે બેંકમાં છે તેને (Issuer Bank).

• 30% હિસ્સો: વેપારીનું ખાતું જે બેંક/સિસ્ટમમાં છે તેને (Acquirer Bank/PA).

• 20% હિસ્સો: યુપીઆઈ એપ પ્રોવાઈડરને (જેમ કે PhonePe, Google Pay, Paytm વગેરે).

• 10% હિસ્સો: પેયર પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઈડરને (Payer PSP).

MDR ચાર્જનું સ્પષ્ટ ઉદાહરણ

મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટને કારણે પડનારી સાચી અસર અને તપાવતનો સમજવા માટે આપણએ બે ઉદાહરણ આપીને વાસ્તવિકતાને સમજીએ. ધારો કે તમે એક ઈલેક્ટ્રોનિક્સની દુકાનેથી રૂ. 10,000ની કિંમતનું ટીવી ખરીદો છો અને તેનું પેમેન્ટ યુપીઆઈના માધ્યમથી કરો છો. તેના પર 0.4 ટકાના મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ પ્રમાણે રૂ. 40નો ચાર્જ ચૂકવવાનો આવે છે. આ પેમેન્ટમાંથી વેપારીએ બેન્કને રૂ. 40 ચૂકવવાના આવે છે. આમ રૂ. 10,000ના પેમેન્ટમાંથી વેપારીના હાથમાં 9,960 જ જશે. વેપારી પોતાની રૂ. 40ની ખોટ સરભર કરવા માટે ટીવીની એમઆરપી-છૂટકવેચામ કિંમત અથવા વેચાણ કિંમત વધારીને રૂ.10,040 કરી દેશે. આથી ગ્રાહકને જ રૂ. 40 વધુ આપવા પડશે.

નાના અને મોટા ગ્રાહકો પર એકસાથે અસર 

ધારો કે એક કરિયાણાના વેપારીનું દૈનિક વેચાણ રૂ.10,00,000નું છે, જેમાં રૂ.2,000થી ઉપરના UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર તેને રોજના રૂ.1,000 MDR ચાર્જ પેટે આપવા પડે છે. વેપારી આ રૂ. 1,000 નો ખર્ચ પહોંચી વળવા પોતાની દુકાનમાં મળતી દરેક નાના-મોટા સામાનની કિંમતમાં એકથી બે ટકાનો સામાન્ય વધારો કરી દે છે. હવે, જો કોઈ ગ્રાહક માત્ર રૂ.500નું કરિયાણું ખરીદે છે (જેના પર કોઈ MDR લાગુ પડતો નથી), તો પણ તેણે ભાવ વધારાના કારણે તે સામાન રૂ. 505 કે રૂ. 510 માં ખરીદવો પડશે. આમ રૂ. 2,000થી નીચેની ખરીદી કરનાર સામાન્ય ગ્રાહકે પણ મોટા યુપીઆઈ પેમેન્ટ કરનારાઓનો ભાવ વધારાનો બોજ સહન કરવો પડશે.

તાજેતરમાં RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ જણાવ્યું હતું કે: “UPI અત્યારે પણ મફત નથી, કોઈક તો તેના માટે ચૂકવણી કરી રહ્યું છે. અત્યાર સુધી સરકાર સબ્સિડી આપતી હતી, પરંતુ તેનો ખર્ચ ક્યાંક ને ક્યાંક તો ચૂકવાઈ રહ્યો છે.” આ નિવેદનના જવાબમાં રિપોર્ટના લેખકોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે: “તે ‘કોઈક’ વ્યક્તિ અત્યારે વેપારી છે જે MDR ચાર્જ ભરે છે, પરંતુ તે ખર્ચ આખરે જે જગ્યાએથી નીકળે છે તે ‘આપણા જેવા સામાન્ય યુપીઆઈ ગ્રાહકો’ જ છે. અંતે P2M (ગ્રાહકથી વેપારી) યુપીઆઈ ચાર્જનો સમગ્ર બોજ ગ્રાહકના માથે જ આવવાનો છે.”