માનસિક અસ્વસ્થતા અંગે જાગૃતિ વધી છતાં સારવાર લેવામાં સંકોચ અનુભવતા 80 ટકા ભારતીયો

અમદાવાદ/મુંબઈ: ભારતમાં 81% લોકો એ વાત સ્વીકારે છે કે સમાજમાં માનસિક સ્વાસ્થ્યને લગતી સમસ્યાઓ અને માનસિક અસ્વસ્થતા ઝડપથી વધી રહી છે, પરંતુ તેમ છતાં આશરે 80 ટકા લોકો થેરાપિસ્ટ કે કાઉન્સેલર પાસે જઈને વ્યાવસાયિક સારવાર કે સલાહ લેવામાં ભારે અચકાટ અને સંકોચ અનુભવે છે. આદિત્ય બિરલા સન લાઈફ ઈન્સ્યોરન્સના તાજેતરના ‘અ-નિશ્ચિત ઈન્ડેક્સ 2.0’ (અ-Nishchit Index 2.0) સર્વેક્ષણમાં આ ચોંકાવનારો ખુલાસો થયો છે. વિશ્વ માનસિક સ્વાસ્થ્ય દિવસ નિમિત્તે 20 શહેરોના 22 થી 60 વર્ષની વયજૂથના 3,583 લોકો પર કરવામાં આવેલા આ અભ્યાસ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે, લોકોમાં સમસ્યા પ્રત્યે જાગૃતિ તો આવી છે, પરંતુ તે જાગૃતિ સાચી સારવાર લેવા સુધી પહોંચવામાં હજુ નિષ્ફળ નીવડી રહી છે.

માનસિક સારવાર લેવામાં હિચકિચાટના ઊંડા કારણો અને પ્રાદેશિક તફાવત

લોકો માનસિક રીતે અસ્વસ્થ હોવા છતાં ડોક્ટર કે થેરાપિસ્ટ પાસે કેમ નથી જતા, તેના મૂળમાં સામાજિક માનસિકતા, પ્રાદેશિક ભિન્નતા અને જાતિગત કારણો રહેલા છે. એક, માનસિક અસ્વસ્થતાને સામાજિક કલંક ગણવામાં આવે છે. માનસિક સારવાર કરાવવાથી આ જ કારણોસર લોકોને ડર લાગે છે. સમાજમાં આજે પણ માનસિક સારવાર લેવા જનાર વ્યક્તિને ‘ગાંડો’ કે ‘નબળા મનનો’ ગણવામાં આવે છે. લોકો શું વિચારશે તેવો સામાજિક ડર અને પરિવારમાં બદનામીનો ભય લોકોને થેરાપિસ્ટના દ્વાર સુધી પહોંચતા અટકાવે છે.

પ્રાદેશિક ભિન્નતા: સરવેમાં જણાવ્યા મુજબ પૂર્વ ભારતમાં માનસિક અસ્વસ્થતા અંગે સૌથી વધુ 26 ટકા લોકોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, પરંતુ સાથે સાથે ત્યાં થેરાપિસ્ટ પાસે જવામાં સૌથી વધુ 25 ટકા લોકો અચકાય છે. તેની સરખામણીમાં ઉત્તર ભારતમાં 22 ટકા, પશ્ચિમ ભારતમાં 21 ટકા અને દક્ષિણ ભારતમાં સૌથી ઓછા 14 ટકા લોકો સારવાર લેવામાં અચકાટ અનુભવે છે. અફોર્ડેબિલિટી (ખર્ચ) અને કાઉન્સેલિંગ સેવાઓની સરળ ઉપલબ્ધતા ન હોવી પણ આ હિટકિચાટ પાછળના સંભવિત કારણો હોઈ શકે છે.

પુરુષો અને મહિલાઓમાં અલગ-અલગ વલણ: પૂર્વ ભારતમાં મહિલાઓ (24 ટકા) ની સરખામણીએ પુરુષો (27 ટકા) થેરાપિસ્ટ પાસે જવામાં વધુ અચકાય છે, જે દર્શાવે છે કે પુરુષો પોતાની લાગણીઓ અને માનસિક તણાવ વ્યક્ત કરવામાં વધુ સંકોચ અનુભવે છે. જ્યારે ઉત્તર અને પશ્ચિમ ભારતમાં મહિલાઓ (25 ટકા) પુરુષો (22 ટકા) કરતાં માનસિક સમસ્યાઓ પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ અને ચિંતિત જોવા મળી છે.

બાળકો અને ભવિષ્ય અંગે વાલીઓની ચિંતા: માનસિક સ્વાસ્થ્યની અસર હવે પરિવાર સુધી વ્યાપી છે. પૂર્વ ભારતમાં 25 ટકા વાલીઓ પોતાના બાળકોની નિષ્ફળતાઓ કે મુશ્કેલીઓ સામે ટકી રહેવાની ક્ષમતા અંગે ભારે ચિંતા અનુભવે છે, જ્યારે સમગ્ર દેશમાં આ રાષ્ટ્રીય સરેરાશ 21 ટકા છે.

માત્ર જાગૃતિ પૂરતી નથી: નિષ્ણાતોનું શું કહેવું છે?

આદિત્ય બિરલા સન લાઈફ ઈન્સ્યોરન્સના એમડી અને સીઈઓ કમલેશ રાવના જણાવ્યા મુજબ, “આપણે મદદ માગવાની પ્રક્રિયાને એક સામાન્ય અને રોજિંદી બાબત બનાવવાની જરૂર છે.” તેમજ આદિત્ય બિરલા એજ્યુકેશન ટ્રસ્ટના સીએફઓ અને એમપાવરના ઓપરેશન્સ હેડ અમિત ગુપ્તાએ જણાવ્યું હતું કે, “પોતાનામાં કે સ્વજનોમાં તણાવ કે માનસિક અસ્વસ્થતા ઓળખવી અને તેના માટે વ્યાવસાયિક મદદ ક્યારે લેવી, આ બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે. શાળાના અભ્યાસક્રમમાંથી જ માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગે સાચી સાક્ષરતા કેળવવી અત્યંત જરૂરી છે.”

ટૂંકમાં, ભારતમાં માનસિક સ્વાસ્થ્ય અંગે માત્ર વાતો કે જાગૃતિ ફેલાવવી પૂરતી નથી, પરંતુ સારવાર માટેના સામાજિક દૂષણો દૂર કરવા, સેવાઓ સસ્તી અને સરળ બનાવવી તેમજ સમયસર મદદ લેવાની ટેવ પાડવી એ સમયની માંગ છે.