ગુજરાતમાં પાવર ક્રંચ: પીક અવર્સમાં વીજળીનો વપરાશ ઘટાડવા સરકારની અપીલ, ઉદ્યોગોનું ગણિત વિસરાયું અને કામદારોની હાલાકી વધી

ગુજરાતમાં પાવર ક્રંચ: પીક અવર્સમાં વીજળીનો વપરાશ ઘટાડવા સરકારની અપીલ, ઉદ્યોગોનું ગણિત વિસરાયું અને કામદારોની હાલાકી વધી

ગાંધીનગર / અમદાવાદ: દિવાળીના તહેવારો ટાણે જ ગુજરાતનો ઉત્પાદન ક્ષેત્ર (Manufacturing Sector) એક અભૂતપૂર્વ વીજ સંકટનો સામનો કરી રહ્યો છે. ઓક્ટોબરમાં વાતાવરણમાં ગરમી, નબળા ચોમાસાને કારણે સિંચાઈ માટે વધેલી વીજ માંગ અને તહેવારોના ઉત્પાદન લક્ષ્યાંકોને કારણે રાજ્યમાં વીજળીની માંગ સર્વોચ્ચ સપાટીએ પહોંચી છે. ૧૬ ઓક્ટોબર ૨૦૨૬ના રોજ રાજ્યમાં વીજળીની પીક ડિમાન્ડ ૨૯,૮૨૨ મેગાવોટ (MW) ના ઓલ-ટાઈમ હાઈ રેકોર્ડ પર પહોંચી ગઈ હતી, જે ગત વર્ષની સરખામણીએ ૩૬.૬% વધુ છે.

આ સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે ઉત્તર ગુજરાત વીજ કંપની લિમિટેડ (UGVCL) સહિતની સરકારી વીજ કંપનીઓએ ઉદ્યોગોને ટેક્સ્ટ મેસેજ મોકલી સાંજે ૫:૦૦ થી રાત્રે ૧૧:૦૦ વાગ્યા સુધીના ‘પીક અવર્સ’ (Peak Hours) દરમિયાન વીજ વપરાશ મર્યાદિત કરવા અને પ્રોડક્શન શિફ્ટ કરવાનો અનુરોધ કર્યો છે.

ઉદ્યોગો અને ઉત્પાદન ક્ષેત્ર પર પડનારી ગંભીર અસરો

દિવાળી પૂર્વેનો સમયગાળો ટેક્સટાઈલ, કેમિકલ્સ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, એન્જિનિયરિંગ, સિરામિક્સ અને એગ્રો-પ્રોસેસિંગ જેવા ઉદ્યોગો માટે ઓર્ડર પૂરા કરવાનો અને સૌથી વ્યસ્ત સમય હોય છે. પ્રોડક્શન શિફ્ટ કરવાની આ સલાહથી ઉદ્યોગો સામે નીચે મુજબના પડકારો ઊભા થયા છે:

• ઉત્પાદન શેડ્યૂલ ખોરવાયું: સાંજથી રાત્રિના પીક અવર્સ દરમિયાન જ પ્રોડક્શન અટકાવવું કે ઓછું કરવું પડે તો ઉત્પાદન લક્ષ્યાંક પહોંચી શકાતો નથી.
• ઓપરેટિંગ કોસ્ટમાં વધારો: પ્રોડક્શન સમય બદલવાથી ફેક્ટરીઓના ઓવરહેડ ખર્ચ વધે છે. ઉપરાંત, પીક અવર્સમાં મોંઘી વીજળી ખરીદવાની સ્થિતિ ઊભી થાય તો પ્રોડક્શન કોસ્ટ સીધી ઊંચી જાય છે.
• MSME એકમો માટે અસ્તિત્વનો સવાલ: મોટા ઉદ્યોગો પાસે જનરેટર કે અન્ય વિકલ્પો હોઈ શકે છે, પરંતુ સાણંદ, દહેજ જેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોના નાના અને મધ્યમ કક્ષાના (MSME) એકમો માટે શિફ્ટિંગ ફ્લેક્સિબિલિટી ઓછી હોવાથી તેમના ડિલિવરી કમિટમેન્ટ્સ તૂટવાનું જોખમ ઊભું થયું છે.
• ચાલુ પ્રોસેસ કેમિકલ એકમોને નુકસાન: ફાર્મા અને કેમિકલ જેવા ક્ષેત્રો જ્યાં ‘કન્ટીન્યુઅસ પ્રોસેસ’ (સતત પ્રક્રિયા) જરૂરી હોય છે, ત્યાં અચાનક વીજળીનો લોડ ઘટાડવાથી કાચો માલ બગડી જવાની ભીતિ રહે છે.

કર્મચારીઓ અને શ્રમિકોની વધનારી હાલાકી

સરકાર દ્વારા ફેક્ટરીઓને પીક અવર્સ સિવાયના સમયે (દા.ત. મોડી રાત્રે કે વહેલી સવારે) કામકાજ ખસેડવાની અપીલથી લાખો કારખાના કામદારો અને કર્મચારીઓના દૈનિક જીવન પર માળખાકીય અને માનસિક અસર પડશે:

• ઓવરનાઈટ અને અણધારી શિફ્ટ: દિવસ કે સાંજની શિફ્ટમાં કામ કરતા શ્રમિકોને અચાનક મોડી રાત્રિની શિફ્ટમાં કામ કરવું પડશે. આનાથી તેમની “સ્લીપ સાયકલ” (ઊંઘનું ચક્ર) ખોરવાશે અને શારીરિક થાક વધશે.
• મહિલા કર્મચારીઓની સુરક્ષા: ટેક્સટાઈલ અને ફાર્મા સેક્ટરમાં મોટી સંખ્યામાં મહિલાઓ કામ કરે છે. મોડી રાત્રે કે અકાળે શિફ્ટ પૂરી થતાં પરિવહન (Transport) અને સુરક્ષા સંબંધિત ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થશે.
• પરિવહન અને કમ્યુટિંગના પ્રશ્નો: પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ સામાન્ય રીતે દિવસ દરમિયાન સુલભ હોય છે. રાત્રિના સમયે શિફ્ટ બદલાવાથી કર્મચારીઓને કારખાને પહોંચવા અને ઘરે પરત ફરવામાં ખાનગી વાહનોનો ખર્ચ વેઠવો પડશે.
• સામાજિક અને કૌટુંબિક જીવનમાં ખલેલ: દિવાળીના તહેવાર નજીક છે ત્યારે જ અસહજ શિફ્ટ ટાઈમિંગને કારણે શ્રમિકો પોતાના પરિવારને યોગ્ય સમય આપી શકશે નહીં.

 સમસ્યાનું મૂળ શું છે?

ગુજરાત પાસે ૧૨,૦૦૦ મેગાવોટથી વધુ સોલાર કેપેસિટી છે, જે દિવસ દરમિયાન વીજ માંગ પહોંચી વળે છે. પરંતુ સૂર્યાસ્ત પછી (Evening Peak) સોલાર જનરેશન શૂન્ય થઈ જાય છે. તે જ સમયે ઘરો, શોપિંગ મોલ, ખેતી (સિંચાઈ માટે દરરોજ ૧૨,૦૦૦ મેગાવોટની માંગ) અને ઉદ્યોગોનો લોડ ભેગો થાય છે. હાલમાં સમગ્ર દેશમાં ૯૬ જેટલા કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સ પાસે ૩ દિવસથી પણ ઓછો કોલસાનો સ્ટોક બચ્યો છે. ગુજરાત સરકાર કેન્દ્ર પાસેથી વધારાના કોલસાની રેક (૧૩-૧૪ રેક પ્રતિદિન) અને એનટીપીસી (NTPC) તરફથી વધારાની વીજળી મેળવવા પ્રયત્નશીલ છે. મંત્રીમંડળ અને મુખ્યમંત્રી ભૂપેન્દ્ર પટેલની ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકો બાદ લાંબા ગાળાના બેટરી સ્ટોરેજ (BESS) અને ન્યુક્લિયર પાવર જેવા પ્રોજેક્ટ્સ ઝડપી બનાવાઈ રહ્યા છે, પરંતુ હાલના તબક્કે શોર્ટ-ટર્મ ઉકેલ તરીકે ઉદ્યોગો પર જ કાપ કે શિફ્ટિંગનો બોજ પણ આવ્યો છે.