સિનિયર સિટીઝન સેવિંગ સ્કીમના ખાતાધારકના મૃત્યુ બાદ ટેક્સના નિયમો અને વ્યાજની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે

સિનિયર સિટીઝન સ્કીમમાં કરવામાં આવેલા રોકાણ પર મળેલું વ્યાજ મળેલું વ્યાજ વારસદાર કે નોમિનીની આવકમાં ઉમેરાય છે અને તેમની આવકના સ્લેબ દર મુજબ ટેક્સ લાગે છે.

સિનિયર સિટીઝન સેવિંગ સ્કીમ (SCSS) ખાતાધારકના મૃત્યુ પછી તે ખાતા પર ટેક્સ કપાત અને વ્યાજની ગણતરી માટેના ખાસ કાયદાકીય નિયમો લાગુ પડે છે. જો રોકાણકારે આવકવેરા કાયદાની કલમ ૧૨૩ હેઠળ કર મુક્તિ મેળવવા માટે સિનિયર સિટીઝન સેવિંગ સ્કીમમાં નાણાં રોક્યા હોય અને ૫ વર્ષની મુદત પૂરી થાય તે પહેલાં જ તેમનું અવસાન થાય, તો પણ તેમણે મેળવેલો ટેક્સ બેનિફિટ રદ કે રિવર્સ થતો નથી. સામાન્ય નિયમ મુજબ જો જીવંત વ્યક્તિ ૫ વર્ષ પહેલાં નાણાં ઉપાડે તો જ ટેક્સ બેનિફિટ રદ થાય છે, પરંતુ મૃત્યુના કિસ્સામાં કલમ ૧૨૩ હેઠળનો ટેક્સ કપાતનો દાવો પૂરેપૂરો માન્ય રહે છે અને તેના પર કોઈ પેનલ્ટી કે વધારાનો ટેક્સ લાગતો નથી. વધુમાં, મૃત્યુની તારીખથી લઈને વાસ્તવિક રકમ ઉપાડવામાં આવે તે તારીખ સુધી સિનિયર સિટિઝન સેવિંગ સ્કીમનો મૂળ વ્યાજદર બંધ થઈ જાય છે, પરંતુ તે સમયગાળા માટે પોસ્ટ ઓફિસ સેવિંગ્સ એકાઉન્ટના દર મુજબ વ્યાજ ચૂકવવામાં આવે છે. આ મળેલું વ્યાજ વારસદાર કે નોમિનીની આવકમાં ઉમેરાય છે અને તેમની આવકના સ્લેબ દર મુજબ ટેક્સ લાગે છે.

ખાતાધારકના મૃત્યુ બાદ SCSS ખાતું એપ્રિલ ૨૦૨૭ સુધી ખાતું ચાલુ રાખવું જરૂરી છે?

ઘણા રોકાણકારોમાં એવી ગેરસમજ હોય છે કે ટેક્સ કપાતનો કલમ 123 હેઠળનો દાવો કરવા માટે આગામી નાણાકીય વર્ષ (જેમ કે ૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૭) સુધી ખાતું ચાલુ રાખવું પડે છે. પરંતુ  કાયદાકીય રીતે ખાતું એપ્રિલ ૨૦૨૭ સુધી ચાલુ રાખવાની કોઈ જરૂર નથી. મૃતક રોકાણકારે નાણાં રોક્યા હોવાનું પ્રમાણપત્ર અથવા પુરાવો જાળવી રાખીને, નોમિની કોઈપણ સમયે ખાતું બંધ કરી શકે છે અને ચાલુ નાણાકીય વર્ષના ઇનકમ ટેક્સ રિટર્નમાં કલમ ૧૨૩ હેઠળ ટેક્સ કપાતનો દાવો કરી શકે છે.

ક્યુમ્યુલેટિવ બોન્ડના વ્યાજ પર ટેક્સ ગણતરીના નિયમો

અહેવાલના અન્ય એક મહત્વના પાસા મુજબ જો કોઈ રોકાણકારે લિસ્ટેડ કંપનીના ક્યુમ્યુલેટિવ બોન્ડ્સ કે જેમાં વ્યાજ પાકતી મુદતે ભેગું મળતું હોય તો તેમાં રોકાણ કર્યું હોય અને અગાઉના વર્ષોમાં વ્યાજની આવક દર્શાવી ન હોય, તો તેને ટેક્સના નિયમો નીચે મુજબ લાગુ પડશે.  કરદાતા પાસે આવક દર્શાવવાના બે વિકલ્પો હોય છે – એક્રુઅલ બેઝિસ એટલે કે દર વર્ષે પાકતું વ્યાજ દર્શાવવું અથવા તો વ્યાજની રીસીપ્ટ-કેશ બેઝિસ એટલે કે વ્યાજ હાથમાં મળે ત્યારે દર્શાવી શકાય છે. . જો અગાઉના વર્ષોમાં દર વર્ષે વ્યાજની આવક દર્શાવી ન હોય, તો જે નાણાકીય વર્ષમાં (જેમ કે નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૬-૨૦૨૭) બોન્ડ પાકે અને રકમ મળે, તે જ વર્ષે તમામ ભેગું થયેલું વ્યાજ આવકમાં ઉમેરીને લાગુ પડતા સ્લેબ રેટ મુજબ ટેક્સ ચૂકવવો પડે છે. પગારની જેમ બોન્ડ વ્યાજમાં વર્ષોનું એકસાથે વ્યાજ મળવા પર રાહત આપતી કોઈ અલગ કલમ ઉપલબ્ધ નથી.  

સિનિયર સિિટિઝન સેવિંગ્સ સ્કીમના ખાતાધારકનું મૃત્યુ થાય ત્યારે ખાતું બંધ કરવાની અને વ્યાજ ઉપાડવાની પ્રક્રિયા તેમજ રૂ. ૩૦ લાખના રોકાણ પર એક વર્ષનું વ્યાજ બાકી હોય ત્યારે સિનિયર સિટિઝનની ઉંમર ૬૦ થી ૭૯ વર્ષ હોય અને સુપર સિનિયર સિટિઝનની ઉંમર ૮૦ કે તેથી વધુ વર્ષ હોય તો તેમની આવક પર આવકવેરાનો કેટલો બોજ આવી શકે તેની વિગતવાર અને સરળ ઉદાહરણ સહિતની સમજ નીચે મુજબ છે:

જો SCSS ખાતાધારકનું અવસાન થાય, તો નાણાં અને વ્યાજ મેળવવા માટે નોમિની અથવા વારસદારે નીચે મુજબના પગલાં લેવા પડે છે. ખાતાધારકના મૃત્યુની સત્તાવાર જાણ કરવા માટે પોસ્ટ ઓફિસ અથવા સંબંધિત બેંકમાં જવું અને મૃત્યુ પ્રમાણપત્રની નકલ સબમિટ કરવી પડે છે. નિયમ મુજબ, મૃત્યુની તારીખ સુધી સિનિયર સિટીઝન સેવિંગ સ્કીમના નિયમિત દરે વ્યાજ ગણવામાં આવે છે. પરંતુ મૃત્યુની તારીખથી લઈને વાસ્તવિક રકમ ઉપાડવામાં આવે તે તારીખ સુધીનો સમયગાળો પોસ્ટ ઓફિસ સેવિંગ્સ એકાઉન્ટના વ્યાજદર મુજબ ગણવામાં આવે છે. તેને માટે મૃત્યુ પ્રમાણપત્ર, નોમિની કે કાનૂની વારસદારનું ઓળખપત્ર, પાન કાર્ડ, આધારકાર્ડ તેમ જ સિનિયર સિટીઝન સેવિંગ સ્કીમની પાસબુક અને ક્લેમ ફોર્મ ભરવા પડે છે. બધા જ દસ્તાવેજોની ચકાસણી કર્યા બાદ પોસ્ટ ઓફિસ દ્વારા મુખ્ય રકમ અને વ્યાજની કુલ રકમ નોમિની અથવા કાનૂની વારસદારના ખાતામાં જમા કરી દેવામાં આવે છે.

 ૩૦ લાખના રોકાણ પર એક વર્ષના વ્યાજ અને ટેક્સનું ઉદાહરણ

ધારો કે સિનિયર સિટિઝન સેવિંગ સ્કીમમાં મહત્તમ મર્યાદા મુજબ રૂ. ૩૦ લાખનું રોકાણ કરેલું છે અને હાલમાં વ્યાજનો દર ૮.૨ ટકા વાર્ષિક છે. આ હિસાબે એક વર્ષનું કુલ વ્યાજ રૂ. ૨,૪૬,૦૦૦ થાય છે. જો આ વ્યાજ અગાઉ ઉપાડવામાં ન આવ્યું હોય અને એકસાથે (એક વર્ષનું બાકી વ્યાજ) હાથમાં આવે તો તે નાણાકીય વર્ષની કુલ આવકમાં ઉમેરાઈને ટેક્સ લાગશે. અહીં માત્ર વ્યાજની આવક ધ્યાનમાં રાખીને ગણતરી કરી છે, અન્ય કોઈ આવક નથી તેમ ધારીએ છીએ.

સિનિયર સિટિઝન માટે (ઉંમર ૬૦ થી ૭૯ વર્ષ હોય તો

નવી કર વ્યવસ્થા મુજબ રૂ. ૩ લાખ સુધીની આવક ટેક્સ-ફ્રી છે અને કલમ ૮૭એ  હેઠળ ટેક્સ રિબેટ મળે છે. કુલ વ્યાજની આવક: રૂ. ૨,૪૬,૦૦૦. વેરાને પાત્ર આવક રૂ. ૨,૪૬,૦૦૦. આમ આ આવક ૩ લાખની મર્યાદાની અંદર હોવાથી આવકવેરાનો બોજ શૂન્ય ટકાનો આવે છે. કારણ કે સિનિયર સિટિઝન માટે રૂ. ૩ લાખ સુધીની વાર્ષિક આવક પર કોઈ ટેક્સ લાગતો નથી. બીજું ઉદાહરણ જોઈએ.  સુપર સિનિયર સિટિઝન માટે (ઉંમર ૮૦ વર્ષ કે તેથી વધુ વર્ષ નવા ટેક્સ રિજિમમાં વેરા મુક્ત ગણવામાં આવ્યા છે. સુપર સિનિયર સિટિઝન માટે પણ નવી કર વ્યવસ્થામાં મૂળ મુક્તિ મર્યાદા સમાન રહે છે. તેમની વાર્ષિક કુલ વ્યાજની આવક: રૂ. ૨,૪૬,૦૦૦ થાય છે. તેમની ટેક્સપાત્ર આવક: રૂ. ૨,૪૬,૦၀၀ થાય છે. રૂ. 3 લાખની આવક ટેક્સ ફ્રી હોવાથી તેમના પર એક પણ પાઈનો ટેક્સનો બોજ આવતો નથી. અહીં પણ કુલ વ્યાજ રૂ. ૩ લાખની મર્યાદાથી ઓછું હોવાથી સુપર સિનિયર સિટિઝન પર પણ કોઈ ટેક્સનો બોજ આવશે નહીં. જો સિનિયર સિટીઝનના વ્યાજ ઉપરાંત પેન્શન, ભાડાની આવક કે અન્ય રોકાણનું વ્યાજ પણ ઉમેરાય અને કુલ વાર્ષિક આવક રૂ. ૩ લાખથી વધી જાય, તો લાગુ પડતા ટેક્સ સ્લેબ મુજબ ૫ ટકા કે ૨૦ ટકા ટેક્સ ભરવો પડી પણ શકે છે.