IDBIના ખાનગીકરણ સામે વ્યાપક બની રહેલો વિરોધઃ જાહેર મૂડી ખાનગી હાથમાં ન જવી જોઈએ
IDBIના ખાનગીકરણ સામે વ્યાપક બની રહેલો વિરોધઃ જાહેર મૂડી ખાનગી હાથમાં ન જવી જોઈએ
આત્મનિર્ભર ભારતની વાત કરતી સરકાર રૂ. ૩,૫૦૦૦૦ કરોડની જાહેર બચતો ધરાવતી બેન્ક વિદેશી રોકાણકારને સોંપીને ‘વિદેશીકરણ’ કરી રહી છેઃ
ભારત સરકાર દ્વારા જાહેર ક્ષેત્રની બેન્કોના ખાનગીકરણ અને વિનિવેશની પ્રક્રિયા ઝડપી બનાવવામાં આવી છે, જેના ભાગરૂપે આઈડીબીઆઈ બેન્કના ખાનગીકરણ અને વિદેશી રોકાણકારોને હિસ્સો વેચવાના નિર્ણયે દેશભરમાં ચર્ચા અને વિરોધનો વટોળ ઊભો કર્યો છે. એક તરફ સરકાર બેન્કિંગ ક્ષેત્રની કાર્યક્ષમતા વધારવા અને રાજકોષીય બોજ ઘટાડવા ખાનગીકરણ તરફ આગળ વધી રહી છે, તો બીજી તરફ કર્મચારી સંગઠનો અને અર્થશાસ્ત્રીઓ આ નિર્ણયને જાહેર સંગ્રહિત મૂડી માટે જોખમી ગણાવી રહ્યા છે.
તેના ઉદાહરણો છે. ૧૯૬૯માં ૧૪ મુખ્ય બેન્કોના રાષ્ટ્રીયકરણ પહેલાં ભારતમાં બેન્કિંગ ક્ષેત્ર સંપૂર્ણપણે ખાનગી ઉદ્યોગપતિઓ અને મોટા કોર્પોરેટ ગૃહોના કબજા હેઠળ હતું. રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયાના ઇતિહાસ અને આંકડાકીય અહેવાલો મુજબ, ૧૯૪૭થી ૧૯૫૫ વચ્ચે ભારતમાં પૂરતી મૂડી અને ગેરવહીવટના કારણે ૩૬૧થી વધુ નાની-મોટી ખાનગી બેન્કો બંધ પડી ગઈ હતી કે નિષ્ફળ ગઈ હતી. તેને કારણે લાખો સામાન્ય નાગરિકોએ પોતાની જીવનભરની કમાણી અને બચતો ગુમાવી પડી હતી. ‘આરબીઆઈ હિસ્ટ્રીના વોલ્યુમ ટુ અને ‘ઓલ ઇન્ડિયા બેન્ક એમ્પ્લોઇઝ એસોસિએશન’ના ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો અનુસાર, ૧૯૫૧થી ૧૯૬૮ દરમિયાન ખાનગી બેન્કો દ્વારા આપવામાં આવતી કુલ લોનમાંથી ૬૮ ટકા લોન જેટલી મોટી રકમ માત્ર મોટા ઉદ્યોગગૃહો અને સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિઓમાં જ જતી હતી, જ્યારે દેશના આત્મા સમાન ખેતી ક્ષેત્રને માત્ર ૨ ટકા કરતાં પણ ઓછી ધિરાણ સહાય મળતી હતી. પરિણામે ખાનગી બેન્કોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરવામાં આવ્યું હતું.
ઓલ ઇન્ડિયા બેન્ક એમ્પ્લોઇઝ એસોસિએશનનો સખત વિરોધ
આઇડીબીઆઇ બેન્કના ખાનગીકરણ અને વિદેશી કંપનીને હિસ્સો સોંપવાના કેબિનેટના નિર્ણય સામે વિરોધ નોંધાવતા ઓલ ઇન્ડિયા બેન્ક એમ્પ્લોઇઝ એસોસિએશન (AIBEA)ના જનરલ સેક્રેટરી સી.એચ. વેંકટાચલમે જણાવ્યું છે કે, “સરકાર અને એલઆઇસી (LIC) મળીને IDBI બેન્કમાં ૯૪ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. ભૂતકાળમાં ખરાબ લોન-ફસાયેલી મૂડીને કારણે બેન્ક મુશ્કેલીમાં હતી, પરંતુ છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં બેન્કે અનુક્રમે રૂ. ૫,૬૦૦ કરોડ, રૂ. ૭,૫૦૦ કરોડ અને રૂ. ૯,૫૦૦ કરોડનો પ્રભાવશાળી નફો કરીને કમાણી કરી છે. આમ, એક ઉત્કૃષ્ટ પ્રદર્શન કરતી બેન્કને વેચવામાં આવી રહી છે.”
તેમણે સંસદમાં અપાયેલી ખાતરી યાદ અપાવતા ઉમેર્યું હતુ કે, “જ્યારે આઈડીબીઆઈનું આઈડીબીઆઈ બેન્કમાં વિલીનીકરણ થયું ત્યારે સરકારે સંસદમાં આશ્વાસન આપ્યું હતું કે સરકાર બેન્કમાં ૫૧ ટકાથી ઓછો હિસ્સો ક્યારેય નહીં રાખે. પરંતુ આજે કેબિનેટે કેનેડાની ફેરફેક્સ કંપનીને ૬૦ ટકા હિસ્સો વેચવાનો નિર્ણય લીધો છે. સરકાર એક તરફ ‘આત્મનિર્ભર ભારત’ની વાતો કરે છે અને બીજી તરફ રૂ. ૩,૫૦૦૦૦ કરોડની જાહેર બચતો ધરાવતી મહત્વની બેન્ક વિદેશી રોકાણકારને સોંપીને ‘વિદેશીકરણ’ કરી રહી છે. આ વ્યૂહાત્મક પુનર્ગઠન નથી, પરંતુ દેશના લોકોની બચત વિદેશી માલિકોના હાથમાં સોંપવાનો અને જાહેર ક્ષેત્રના બેન્કિંગને નબળું પાડવાનો પ્રયાસ છે. આ નિર્ણય સંપૂર્ણપણે બિનજરૂરી અને અયોગ્ય છે અને સરકારે તેને તાત્કાલિક પાછો ખેંચવો જોઈએ.”
ખાનગીકરણના પરિણામે બેન્ક અને અર્થતંત્રને થતા સંભવિત ફાયદા
સરકાર અને ખાનગીકરણના સમર્થકોના મતે બેન્કિંગ ક્ષેત્રમાં ખાનગી માલિકી લાવવાથી નીચે મુજબના ફાયદા થવાની શક્યતા છે. એક, ખાનગી ક્ષેત્રની બેન્કો નિર્ણય લેવામાં ઝડપી હોય છે અને આધુનિક ડિજિટલ ટેકનોલોજી અપનાવવામાં આગળ રહે છે, જેનાથી ગ્રાહક સેવા સુધરે છે. બે, ખાનગી બેન્કોમાં રાજકીય અથવા સરકારી દખલગીરી વગર માત્ર નફાકારકતા અને જોખમ વ્યવસ્થાપન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવે છે. ત્રણ, બેન્કો જ્યારે ખોટ કરે છે ત્યારે સરકારે કરદાતાઓના કરોડો રૂપિયા ‘રીકેપિટલાઇઝેશન’ (મૂડી ઉમેરણ) માટે ફાળવવા પડે છે. ખાનગીકરણથી સરકાર પરનો આ નાણાકીય બોજ ઘટે છે. ચાર, ફેરફેક્સ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય રોકાણકારો આવવાથી વૈશ્વિક કક્ષાનું બેન્કિંગ મોડેલ અને મોટો મૂડીપ્રવાહ ભારતમાં આવે છે.
૧૯૬૯નું રાષ્ટ્રીયકરણ વિરુદ્ધ ૨૦૨૪નો ખાનગીકરણનો ટ્રેન્ડ: એક સરખામણી
ભારતના બેન્કિંગ ઇતિહાસમાં ૧૯૬૯નું ‘બેન્ક રાષ્ટ્રીયકરણ’ અને વર્તમાન ‘ખાનગીકરણનો ટ્રેન્ડ’ બે તદ્દન વિપરીત આર્થિક વિચારસરણી દર્શાવે છે.
| સરખામણીના મુદ્દા | ૧૯૬૯નું બેન્ક રાષ્ટ્રીયકરણ | વર્તમાન ખાનગીકરણ ટ્રેન્ડ |
| પૃષ્ઠભૂમિ અને હેતુ | ૧૯૬૯ પહેલાં બેન્કો ખાનગી માલિકી હેઠળ હતી, જે માત્ર મોટા ઉદ્યોગપતિઓને લોન આપતી. ખેતી, ગ્રામીણ ક્ષેત્ર અને સામાન્ય જનતા સુધી બેન્કિંગ પહોંચતું નહોતું. ઇન્દિરા ગાંધી સરકારે જાહેર હિત માટે ૧૪ મોટી બેન્કોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કર્યું. | ૨૦૨૪માં બેન્કો પાસે વિપુલ પ્રમાણમાં જાહેર મૂડી છે. સરકારનું માનવું છે કે બેન્કિંગ ચલાવવું એ સરકારનું કામ નથી અને જાહેર ક્ષેત્રની બેન્કોમાં અમલદારશાહી તથા NPAની સમસ્યા વધુ રહે છે. |
| જનતાની મૂડીની સુરક્ષા | જનતાની બચત ખાનગી શાહુકારો અને માલિકોના હાથમાંથી કાઢીને સરકારી ગેરંટી હેઠળ સુરક્ષિત કરવામાં આવી. | જાહેર જનતાની કરોડો રૂપિયાની બચતો (જેમ કે IDBIની રૂ. ૩.૫ લાખ કરોડની ડિપોઝિટ) ફરીથી ખાનગી/વિદેશી માલિકોના હાથમાં જવાનો ડર ઊભો થયો છે. |
| સામાજિક જવાબદારી | ગામડાઓમાં શાખાઓ ખોલવી, ખેડૂતો, નાના વેપારીઓ અને ગરીબોને સસ્તી લોન આપવી એ પ્રાથમિકતા હતી. | નફો કમાવવો, શેરધારકોનું મૂલ્ય વધારવું અને બિન-કાર્યક્ષમ શાખાઓ બંધ કરવી એ મુખ્ય ધ્યેય બની જાય છે. |
| વિદેશી રોકાણ | દેશી અને જાહેર ક્ષેત્રના સશક્તિકરણ પર ભાર હતો (આત્મનિર્ભરતા). | વિદેશી પ્રત્યક્ષ રોકાણ (FDI) અને વિદેશી ફંડ્સ (જેમ કે કેનેડાની ફેરફેક્સ)ને નિયંત્રણ આપવાનો અભિગમ છે. |
૧૯૬૯માં બેન્કોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરીને સામાન્ય નાગરિકોની મૂડીને સરકારી છત્રછાયા હેઠળ સુરક્ષિત કરવામાં આવી હતી અને દેશના ખૂણે-ખૂણે બેન્કિંગનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો હતો. વર્તમાન ટ્રેન્ડ દર્શાવે છે કે સરકાર હવે બેન્કિંગ ક્ષેત્રમાંથી પોતાનો હિસ્સો ઘટાડીને માત્ર નિયામકની ભૂમિકામાં રહેવા માગે છે. જોકે, સી.એચ. વેંકટાચલમ અને બેન્ક યુનિયનોનો વિરોધ વાજબી પ્રશ્ન ઊભો કરે છે કે: નફો કરતી અને કરોડો રૂપિયાની જાહેર બચત ધરાવતી બેન્કોનું વિદેશીકરણ કરવું શું ખરેખર રાષ્ટ્રીય હિતમાં છે? ખાનગીકરણથી બેન્કની વ્યાવસાયિક દક્ષતા વધી શકે છે, પરંતુ જનતાના નાણાંની સુરક્ષા અને સામાજિક બેન્કિંગના લક્ષ્યો જોખમાય નહીં તે જોવું પણ એટલું જ જરૂરી છે.
Tags: AIBEA Protest Atmanirbhar Bharat Banking Bank Employees Union Protest Bank Nationalisation 1969 vs 2024 Bank Nationalisation Impact Bank Privatization Impact Bank Union News banking news india Banking Sector Disinvestment India Banking Sector Privatization Trend Cabinet Decision IDBI Bank CH Venkatachalam AIBEA CH Venkatachalam Statement Fairfax Financial Holdings IDBI Financial Security Public Deposits Foreign Direct Investment Banking Foreignization of Indian Banks Government Stake Sale IDBI IDBI Bank Deposits IDBI Bank Disinvestment IDBI Bank Net Profit IDBI Bank Privatization Indian Banking History 1969 Indian Financial Sector Reforms LIC IDBI Share Sale LIC Stake in IDBI Bank Privatization Advantages and Disadvantages Privatization Debate India Public Savings Risk in Banks Public Sector Bank Reforms Public Sector Banking Future Public vs Private Banks India Strategic Disinvestment Banking આઇડીબીઆઇ ડિપોઝિટ આઇડીબીઆઇ બેન્ક ખાનગીકરણ આઇડીબીઆઇ બેન્ક નફો આઇડીબીઆઇ શેર વેચાણ આત્મનિર્ભર ભારત અને બેન્કિંગ એલઆઇસી અને આઇડીબીઆઇ ઓલ ઇન્ડિયા બેન્ક એમ્પ્લોયી એસોસિયેશન કેબિનેટ નિર્ણય બેન્ક વેચાણ ખાનગી બેન્કોના ફાયદા ખાનગીકરણ વિરુદ્ધ રાષ્ટ્રીયકરણ જનતાની મૂડીની સુરક્ષા જાહેર ક્ષેત્રની બેન્કો જાહેર બચતો અને ખાનગીકરણ જાહેર બેન્કિંગ વ્યવસ્થા નાણાકીય સુરક્ષા બેન્ક ફેરફેક્સ કંપની આઇડીબીઆઇ બેન્ક કર્મચારી સંઘ આંદોલન બેન્ક ખાનગીકરણ રિપોર્ટ બેન્ક ખાનગીકરણનો વિરોધ બેન્ક પ્રાઇવેટાઇઝેશન સમાચાર બેન્ક યુનિયન સમાચાર બેન્ક રાષ્ટ્રીયકરણ ૧૯૬૯ બેન્ક વિનિવેશ નિર્ણય બેન્કિંગ ઇતિહાસ સરખામણી બેન્કિંગ સમાચાર ગુજરાત બેન્કિંગ સુધારા ભારત ભારતીય બેન્કિંગ ક્ષેત્ર ટેકનોલોજી વિદેશી રોકાણ બેન્કિંગ વિદેશીકરણ આઇડીબીઆઇ બેન્ક વેંકટાચલમ પ્રેસનોટ વ્યૂહાત્મક વિનિવેશ બેન્ક સરકારી બેન્કોનું ભવિષ્ય સી એચ વેંકટાચલમ નિવેદન
