હવે ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતીનો જમાનોઃ ઓછા ખર્ચે ખેતી કરો અને પર્યાવરણને પણ બચાવો

ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ કૃષિ પદ્ધતિઓ અપનાવવાથી ક્લાઈમેટ ચેન્જને કંટ્રોલમાં લાવી શકાય છે. તેનાથી ટકાઉ ખેતીને પ્રોત્સાહન મળે છે. આ બધાંને પરિણામે ખેડૂતોના જીવનસ્તર સુધરે છે.

ગાય, બળદ, ભેંસ, ઘોડા સહિતના પશુઓની પાદ-વાછૂટ મારફતે અને પાણીથી છલોછલ ડાંગરના ખેતરોમાંથી છૂટા પડતા મિથેન ક્લાઈમેટ ચેન્જ માટે જવાબદાર છે

ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ એગ્રીકલ્ચરનો મૂળભૂત હેતુ ખેતી ઉત્પાદન વધારવાનો, બદલાતા હવામાન સામે સ્થિતિસ્થાપકતા સુધારવાનો અને ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનને ઘટાડવાનો છે.

ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ કૃષિ પદ્ધતિઓ ખેડૂતોને ખર્ચ ઘટાડવામાં, ઉત્પાદન સુધારવામાં અને આવક વધારવામાં પણ મદદ કરે છે, તેમ જ સરકારની સહાય અને કાર્બન ક્રેડિટના અવસરોથી પણ લાભ અપાવે છે

હવામાન-સ્માર્ટ કૃષિ એટલે કે આબોહવા પર અવળી અસર ન કરે કે ઓછામાં ઓછી અસર કરે તેવી ખેતી. કૃષિકારો માટેનો લાંબાગાળાનો એક ટકાઉ અભિગમ ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી છે. તેનાથી ખાદ્ય સુરક્ષા અને હવામાન પરિવર્તન બંને મુદ્દાઓનો ઉકેલ આવી શકે છે. ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ એગ્રીકલ્ચરનો મૂળભૂત હેતુ ખેતી ઉત્પાદન વધારવાનો, બદલાતા હવામાન સામે સ્થિતિસ્થાપકતા સુધારવાનો અને ગ્રીનહાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનને ઘટાડવાનો છે. ખેતીમાં પશુપાલન, ખાતરો અને જમીન વ્યવસ્થાપનથી ઉત્સર્જન થાય છે, પરંતુ બીજી તરફ સતત વધી રહેલા તાપમાન, અનિયમિત વરસાદ અને હવામાનમાં અતિશય બદલાવ આવવાની પરિસ્થિતિઓની ખેતી પર પણ અસર થાય છે.

હવામાન-સ્માર્ટ કૃષિ પદ્ધતિઓમાં ખેતરને ઓછું ખેડવાની પદ્ધતિ, પાકમાં વૈવિધ્યકરણ લાવવાની, કાર્યક્ષમ પાણી ઉપયોગ, એગ્રોફોરેસ્ટ્રી અને સુધારેલ પશુપાલન વ્યવસ્થાપનનો સમાવેશ થાય છે. આ પદ્ધતિઓ જમીનની આરોગ્યમાં સુધારો કરે છે. જમીનમાં કાર્બનનો સંગ્રહ વધારે છે. પર્યાવરણ પર પડતી વિપરીત-અવળી અસરમાં ઘટાડો કરે છે. તદુપરાંત ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ કૃષિ પદ્ધતિઓ ખેડૂતોને ખર્ચ ઘટાડવામાં, ઉત્પાદન સુધારવામાં અને આવક વધારવામાં પણ મદદ કરે છે, તેમ જ સરકારની સહાય અને કાર્બન ક્રેડિટના અવસરોથી પણ લાભ અપાવે છે.

સ્માર્ટ ખેતી ખાદ્ય સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા અને ગ્રામ્ય જીવનને ટેકો આપવા માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. હા, સ્માર્ટ ખેતી ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જનનો મોટો સ્ત્રોત પણ છે. ગ્રીન હાઉસ ગેસના ઉત્સર્જનમાં મુખ્ય યોગદાનની વાત કરીએ તો ગાય, બળદ, ભેંસ, ઘોડા સહિતના પશુઓની પાદ-વાછૂટ મારફતે અને પાણીથી છલોછલ ડાંગરના ખેતરોમાંથી છૂટા પડતા મિથેનનો મોટો ફાળો છે. તેમ જ ખાતરના ઉપયોગથી નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડ અને ઈંધણ વપરાશ તથા જમીન વિક્ષેપથી કાર્બન ડાયોક્સાઈડના ઉત્સર્જનને પણ ગ્રીન હાઉસ ગેસ નિર્માણ કરનારા પરિબળ તરીકે જોવામાં આવે છે.

આ ઉત્સર્જન હવામાનના પરિવર્તન-ક્લાઈમેટ ચેન્જને વેગ આપે છે. સતત વધી રહેલા તાપમાન, અનિશ્ચિત વરસાદ, દુષ્કાળ અને હવામાનમાં આવતા અતિશય બદલાવ એટલે કે અચાનક ઠંડી વધી જવી કે અચાનક ગરમી વધી જવી અથવા તો કટાણે ભારે વરસાદનું પડવો તે પણ ક્લાઈમેટ ચેન્જ માટે જવાબદાર છે. આ ક્લાઈમેટ ચેન્જથી કૃષિ પર નકારાત્મક અસર પડે છે. આ સમસ્યાઓને દૂર કરવા માટે, હવામાન-સ્માર્ટ કૃષિ એક અસરકારક અભિગમ હોવાનું માનવામાં આવે છે. ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ પદ્ધતિ જ ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓને પર્યાવરણ સંરક્ષણ સાથે જોડે છે.

ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી ત્રણ મુખ્ય લક્ષ્યો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. એક તેમાં ઉત્પાદન સુધારવા પર ફોકસ કરવામાં આવે છે. બીજું, હવામાનમાં આવતા બદલાવ સામે સ્થિતિસ્થાપકતા વિકસાવવાનું કામ પણ તે કરે છે. ત્રીજું, વાતાવરણને દૂષિત કરતા ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરવાનું કામ પણ તે કરે છે. ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ કૃષિ પદ્ધતિઓ માત્ર ઉત્સર્જન ઘટાડે છે એટલું જ નહીં પરંતુ જમીન આરોગ્ય સુધારે છે. સંસાધનોના ઉપયોગ અને તેની કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે. ખેતી આવકમાં વધારો કરવામાં પણ મદદ કરે છે. પરિણામે ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ એગ્રીકલ્ચરથી પર્યાવરણ જળવાઈ રહે છે. આર્થિક વિકાસ બંને માટે વ્યવહારુ ઉકેલ બને છે.

ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ કૃષિ પદ્ધતિઓ

ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ કૃષિ પદ્ધતિઓમાં નવી અને ટકાઉ પદ્ધતિઓનો સમાવેશ કરે છે. ખેડૂતોને હવામાન પરિવર્તન સાથે અનુકૂળ થવામાં મદદ કરે છે અને સાથે સાથે ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન ઘટાડે છે.

એક, જમીનને ઓછી ખેડવી

જમીનને ઓછી ખેડીને પણ ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી કરી શકાય છે. જમીનને ઓછી ખેડવાથી જમીન અને તેની માટીના માળખાને ડિસ્ટર્બ થતાં નથી. તેમ જ જમીનનો ભેજ અને સજીવ કાર્બન જાળવવામાં મદદરૂપ થાય છે. ઝીરો ટીલેજ ઊર્જા કાર્યક્ષમતા સુધારે છે અને ઉત્સર્જન ઘટાડે છે.

જૈવિક અને કુદરતી ખેતી

જૈવિક ખેતીમાં રાસાયણિક ખાતરો અને કીટનાશકોનો ઉપયોગ બંધ કરી દેવામાં આવે છે. તેને બદલે કુદરતી ઇનપુટ્સ જેમ કે કમ્પોસ્ટ-છાણિયું ખાતર-બાયોફર્ટિલાઈઝર અને જૈવિક ખાતરોનો જ ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. બાયોફર્ટિલાઈઝર જમીનમાંથી નાઈટ્રસ ઓક્સાઈડના ઉત્સર્જનને ઘટાડે છે, જમીનના આરોગ્યને સુધારે છે. તદુપરાંત પાણી તથા હવાની ગુણવત્તાને સુરક્ષિત કરે છે.

ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી કરવામાં પાણી બચત કરતી સિંચાઈ પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં આવે છે. તેમાં ડાંગરના ખેતરને થોડા સમય માટે પાણીથી છલોછલ રાખ્યા બાદ તેને સૂકાવા દેવામાં આવે છે. તેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં ઓલ્ટરનેટ વેટિંગ અન્ડ ડ્રાઇંગ સિસ્ટમ તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. ડાંગરના ખેતરમાં સતત પાણી ન ભરી રાખવાથી મિથેન ઉત્સર્જન ઘટે છે. તેમ જ ડાંગરનું ઉત્પાદન પણ વધે છે. આમ પાણી ઉપયોગ અને પાણીની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરે છે.

બાયોચાર ઉત્પાદન અને કાર્બન સંગ્રહ

ડાંગરની કાપણી પછીના પાકના અવશેષો જેમ કે ડાંગર અને ઠૂંઠાને પાયરોલિસિસ પ્રક્રિયા દ્વારા બાયોચારમાં રૂપાંતરિત કરી શકાય છે. તેમાં લોખંડના પતરાંના એક ડ્રમમાં ડાંગરના ઠૂંઠાને અડધા બાળીને તેનો ભૂકો કરીને કાળો પાવડર બનાવીને ખેતરની જમીનમાં પાથરી દેવામાં આવે છે. આ રીતે પાથરેલો બાયોચાર જમીનમાં કાર્બનનો સંગ્રહ કરવામાં મદદ કરે છે અને વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું પ્રમાણ ઘટાડે છે. આ કચરાને બાળી દેવાથી હવામાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડનું પ્રમાણ વધી જાય છે. જ્યારે બાયોચારમાં ડાંગરના ઠૂંઠાને રૂપાંતરિત કરવાથી હવામાં કાર્બન ભળવાની પ્રક્રિયા ધીમે ધીમે ઓછી થતી જાય છે. તેમ જ જમીનની તન્દુરસ્તી સુધરતી જાય છે.

એગ્રોફોરેસ્ટ્રી સિસ્ટમ

એગ્રોફોરેસ્ટ્રીમાં વૃક્ષોને પાક અથવા પશુપાલન સિસ્ટમ સાથે જોડી દેવામાં આવે છે. તેનાથી જમીનમાં વધુ કાર્બન સંગ્રહ વધે છે. તેમ જ જમીન ઉર્વરતા-કસ-સત્વમાં સુધારો થાય છે. ખેત ઉપજમાં વધઆરો થતો હોવાથી ખેતીની આવકમાં વધારો કરી આપે છે, ખાસ કરીને અર્ધ-શુષ્ક વિસ્તારોમાં આ પદ્ધતિ અપનાવવાથી વિશેષ ફાયદો મળે છે.

પશુઓમાંથી મિથનનું ઉત્સર્જન ઘટાડવા આહાર બદલો

પશુઓના શરીરમાંથી પાદના સ્વરૂપમાં છૂટતા મિથેન ગેસના ઉત્સર્જનને ઘટાડવા માટે તેના આહારની પદ્ધતિમાં ફેરફાર કરીને પાદમાં વધુ પ્રમાણમાં મિથેન ગેસ ન છૂટે તેની તકેદારી રાખી શકાય છે. સુધારેલ ખોરાક પદ્ધતિઓ અને ફીડ એડિટિવ્સ દ્વારા ઘટાડવામાં આવી શકે છે. 3-NOP એટલે કે નાઈટ્રોઓક્સિપ્રોપાનો આહારમાં આપી શકે છે. આ એક રેડ સી વીડ સપ્લીમેન્ટ અને પ્રોબાયોટિક્સ આહાર છે. તેનાથી પ્રાણીઓના શરીરમાં થતી આહારના પાચનની પ્રક્રિયાઓ દરમિયાન મિથેન ગેસનું ઉત્પાદન થતું અટકાવે છે. આ રીતે 20થી 30 ટકા મિથેન ઘટાડી આપે છે. આ આહાર પશુઓના પાચન તંત્રમાં મિથેનગેસના નિર્માણ માટે જવાબદાર એન્ઝાઈમ્સને વધવા દેતો નથી. તેમ જ તેનાથી પશુઓના આરોગ્ય પર અવળી અસર પણ પડતી નથી.  તદુપરાંત પ્રાણીઓમાં મેથેન ઉત્પત્તિને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડે છે. તેમ જ પશુઓના દૂધમાંની ફેટ કે પ્રોટીનના પ્રમાણમાં વધારો કરે છે. અમેરિકા, ઓસ્ટ્રેલિયા, કેનેડા અને યુરોપિયન સંઘના દેશોમાં 3-એનઓપીનો પશુઓના આહાર તરીકે ખાસ્સો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

ચોકસાઈપૂર્ણ ખેતીની ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ

ચોકસાઈપૂર્ણ ખેતી માટે ગ્રીન સીકર, ન્યુટ્રિએન્ટ એક્સપર્ટ સિસ્ટમ, વેરિએબલ રેટ ટેક્નોલોજી અને સેન્સર્સથી ચાલતા આધુનિક સાધનોનો ઉપયોગ કરીને ઓછા પ્રમાણમાં ખાતર અને પાણીનો ઉપયોગ કરીને તેનાથી વધુમાં વધુ ફાયદો મેળવવામાં આવે છે. આ ટેક્નોલોજી પોષક તત્વોના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરે છે. ખાતરના ઉત્પાદન તથા ઉપયોગ સાથે જોડાયેલા ઉત્સર્જનમાં ઘટાડો કરે છે. તેમાં જરૂર કરતાં વધુ ખાતર કે પાણીનો ઉપયોગ ન થાય તે જોવામાં આવે છે. ખેતરના જે વિસ્તારમાં પાણી કે ખાતર કે પછી જંતુનાશકોની જરૂર હોય તે જ વિસ્તારમાં પાણી, ખાતર કે જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરવામાં આ અદ્યતન ટેકનોલોજી મદદ કરે છે. તેમાં ખાતર, પાણી કે જંતુનાસકોનો બગાડ થતો નથી. તેનો બિનજરૂરી ઉપયોગ પણ થતો નથી.

આ આધુનિક સિસ્ટમ ખેડૂતના પૈસાની બચત કરે છે. તેમ જ પાકને વધુ તન્દુરસ્ત બનાવે છે. કારણ કે ઊભા પાકને જોઈતા પ્રમાણમાં પોષક તત્વો ખાતરમાંથી મળી રહે છે. પાણીની પણ જરૂર હોય તેટલા જ પ્રમાણમાં મળી રહે છે. તેથી પાક તન્દુરસ્ત બને છે. આ તમામ પદ્ધતિઓ પર્યાવરણને નુકસાન ન કરે તેવી હોય છે.

ગ્રીન સીકર એ ખાસ પ્રકારના સેન્સર છે. તે પાકને સ્કેન કરીને તેની તન્દુરસ્તીનો અંદાજ મેળવી આપે છે. તેના પાનના રંગને આધારે તેની તન્દુરસ્તીનો ક્યાસ કાઢી આપે છે. પાન-પાંદડાની ઇમેજને સ્કેન કર્યા પછી તેનું વિશ્લેષણ કરીને તેમાં કયા પોષક ઘટકો ખૂટે છે તેનો અંદાજ આપી દે છે. તેની સૂચના પ્રમાણેના પોષક તત્વો ખેડૂતો આપી દે એટલે પાક અપૂરતા પોષક તત્વોનો શિકાર બનતો નથી. તેની તન્દુરસ્તી જળવાઈ રહે છે. પાકના ઉતારા પણ સારા આવે છે.

બીજી ટેકનોલોજી વેરિયેબલ રેટ ટેકનોલોજીની છે. તેમાં નાનકડું મશીન આપોઆપ સેન્સરની મદદથી નક્કી કરી આપે છે કે ખેતરના કયા વિસ્તારમાં કેટલા પ્રમાણમાં ખાતર નાખવું અને પાણી નાખવું તે નક્કી કરી આપે છે. ત્રીજું, કોમ્પ્યુટર સાથે જોડાયેલા સેન્સરો તમામ માહિતીનું વિશ્લેષણ કરીને માર્ગદર્શન આપ્યા કરે છે. ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતીની આ વિશેષતાઓ છે.

આર્થિક અને નાણાકીય લાભ

ક્લાઈમેટ-સ્માર્ટ કૃષિ માત્ર પર્યાવરણ માટે જ નહીં પરંતુ ખેડૂતોને માટે આર્થિક રીતે પણ લાભદાયી સાબિત થાય છે. ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી પદ્ધતિઓ ઉત્પાદન વધારી અને ઇનપુટ ખર્ચ ઘટાડીને ખેતી નફાકારકતા વધારે છે. તે ઈંધણ, ખાતર અને પાણીના ઉપયોગને ઘટાડે છે, જેથી ઉત્પાદન ખર્ચ ઓછો થાય છે. ખેતર ખેડવાનો ખર્ચ ઓછો કે શૂન્ય થાય છે. ખેતર ખેડવા માટેની  મશીનરી અને ઈંધણ વપરાશ ઘટાડે છે, જેના કારણે ખેડૂતો માટે નોંધપાત્ર બચત થાય છે.

પર્યાવરણની જાળવણી અને આવક

ઇકો-એફિશિયન્સીનો અર્થ છે ઓછા પર્યાવરણીય પ્રભાવ સાથે વધુ કૃષિ ઉત્પાદન આપવું. ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ કૃષિ ખેતીની આ કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરે છે. એગ્રોફોરેસ્ટ્રી, પાક અને જમીન કાર્બન સંચાલન જેવી પદ્ધતિઓ અપનાવતા ખેડૂતો કાર્બન ક્રેડિટના પ્રોગ્રામ હેઠળ કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા બદલ લાભ મળી શકે છે. તેમને મળનારી કાર્બન ક્રેડિટનું ખૂલ્લા બજારમાં કંપનીઓ વેચાણ કરી શકાય છે.

સરકારી પ્રોત્સાહન અને સહાય

ભારતમાં વિવિધ સરકારી યોજનાઓ ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ કૃષિને ટેકો આપે છે. સોલાર પંપ સબસિડી, ડ્રિપ સિંચાઈ સહાય, જૈવિક ખેતી સહાય અને બાયોગેસ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ગ્રાન્ટ ખેડૂતોને પર્યાવરણમૈત્રી પદ્ધતિઓ અપનાવવા મદદ કરે છે. તેનાથી લાંબા ગાળા સુધી આર્થિક રીતે ટકી શકાય છે. ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ એગ્રીકલ્ચરમાં જમીનની ઉર્વરતા-કસ-ફળદ્રુપતા, પાણી ઉપલબ્ધતા અને પર્યાવરણનું સ્વાસ્થ્ય સુધારે છે. તેથી લાંબા ગાળે સ્થિર ખેતી ઉત્પાદન શક્ય બને છે.

ક્લાઈમમેટ સ્માર્ટ કૃષિ કાર્બન ઉત્સર્જનના અતિરેકને કારણે ક્લાઈમેટમાં આવી રહેલા બદલાવનો સામનો કરવા ખેડૂતને સમર્થ બનાવે છે. તેની સાથે જ ખેતી ઉત્પાદન વધારીને ખેતીને ટકાઉ બનાવે છે. પાકના વૈવિધ્યકરણ, કાર્યક્ષમ સિંચાઈ, એગ્રોફોરેસ્ટ્રી અને સુધારેલ પશુપાલન જેવી પદ્ધતિઓ ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન ઘટાડે છે, જમીન આરોગ્ય સુધારે છે અને સંસાધન ઉપયોગ કાર્યક્ષમતા વધારે છે. ડાંગરમાં ઓલ્ટરનેટ વેટિંગ એન્ડ ડ્રાયિંગ, બાયોચારનો ખેતીની જમીનમાં છંટકાવ અને જરૂર પૂરતાં જ પોષક તત્વો ખેતીની જમીનને આપવા જેવી ખેતીની સિસ્ટમ પર્યાવરણ પર પડતી વિપરીત અસરમાં ઘટાડો કરે છે. તેમ જ ઉત્પાદન પણ જાળવી રાખે કે વધારી આપે છે. આમ ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ એગ્રીકલ્ચર ખેડૂતોને આર્થિક રીતે પણ લાભ આપે છે. તેમના ઇનપુટ ખર્ચ ઘટાડે છે, ઉત્પાદન વધારે છે અને કાર્બન ક્રેડિટ તથા સરકારી સહાયથી વધારાની આવક આપે છે. સમગ્ર રીતે, આ પદ્ધતિઓ અપનાવવાથી ક્લાઈમેટ ચેન્જને કંટ્રોલમાં લાવી શકાય છે. તેનાથી ટકાઉ ખેતીને પ્રોત્સાહન મળે છે. આ બધાંને પરિણામે ખેડૂતોના જીવનસ્તર સુધરે છે.

આણંદ જિલ્લાના નાના ખેડૂતોની ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ કૃષિ

ગુજરાતના આણંદ જિલ્લાના ગામોના 240 નાના અને સીમાંત ખેડૂતોએ ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ એગ્રીકલ્ચર ટેક્નોલોજી અપનાવીને કપાસ, મગફળી, ચોખા, ઘઉં, તમાકુનો પાક લેવા માંડ્યો હતો. તેમણે પાકમં વિવિધતા, સુધારેલી સિંચાઈ સિસ્ટમ, પશુઓની વાછૂટ-પાદ થકી મિથેન ગેસ વાતાવરણમાં ઓછો છૂટે તે માટે આહાર પદ્ધતિમાં પરિવર્તન કર્યું હતું. તેમ જ ઓછામાં ઓછી જમીન ખેડૂને જમીનમાંના કુદરતી કસને જાળવી રાખવાનું કામ કર્યુ હતું. ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી કરનારા કુલ 240 ખેડૂતમાંથી 83 ટકા ખેડૂતો લાગ્યું કે ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી કરવાથી ઉત્પાદન વધે છે અને ખેતી કરવાનો ખર્ચ ઘટે છે.

ખેડા જિલ્લાના ધૂંધી ગામનું સોલાર પંપ આધારિત કૃષિ મોડેલ

ગુજરાતના ખેડા જિલ્લાના ધૂંધી ગામના ખેડૂતોએ સોલાર પંપથી જ સિંચાઈ કરીને ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી કરવાના વિકલ્પને અપનાવ્યો હતો. આ ગામના ખેડૂતોને 2015થી આપવામાં આવેલા સોલાર પંપનો જ પાણી ખેંચવા તેમણે ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમણે ડીઝલ પંપનો જરાય ઉપયોગ કર્યો નહોતો. તેમણે સોલાર પંપમાં પેદા થયેલી વધારાની વીજળી ગ્રીડને વેચીને ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ કૃષિ પદ્ધતિ હેઠળ વધારાની આવક મેળવી હતી. પરિણામે ખેડૂતોએ સિંચાઈના પાણી અને ઊર્જાનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ શરૂ થયો હતો. ડીઝલથી પંપ ચલાવવાનો ખર્ચમાં મોટો ઘટાડો આવ્યો હતો. આ મોડેલ દર્શાવે છે કે ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતીમાં ઉત્પાદન વધારીને જ નહિ, પરંતુ ઊર્જાના ઉપયોગને મેનેજ કરીને પણ આવક વધારી શકાય છે.

ધૂંધી ગામમાં માત્ર ને માત્ર સોલાર પંપનો ઉપયોગ કરીને સિંચાઈ કરનારા ખેડૂત ફોડાભાઈ પરમારનું કહેવું છે કે ખેતીની આવક ઓછી થાય તો પણ સોલાર પમ્પ થકી પેદા થતી વીજળીને વેચેની અમે અમારી જાતને ટકાવી રાખવામાં સફળ થયા છીએ. કારણ કે અમારે ડિઝલ પમ્પ ચલાવવા માટે ડિઝલ ખરીદવા કરવો પડતો ખર્ચ સાવ જ બંધ થઈ ગયો છે. ડીઝલ ખર્ચ સંપૂર્ણ બંધ થયો હતો. ધૂંધી ગામમાં 50 ડિઝલ પમ્પ બંધ કરી દેવામાં આવ્યા હતા.  તેમ જ સોલાર પમ્પથી પેદા થતી વધારાની વીજળીના વેચાણ થકી મહિને રૂ. 8000ની આવક મેળવી હતી. વીજ કંપનીઓને વધારાની વીજળી વેચવાના 25 વર્ષના કરાર થયા હતા. તેમ જ પાણીનું વેચાણ કરીને વરસે રૂ. 30,000ની આસપાસની આવક મેળવી હતી. તેની સા થે જ કાર્બન ઉત્સર્જનમાં થયેલા ઘટાડાનો લાભ પણ પર્યાવરણને મળ્યો હતો. ધૂંધ સૌર ઉર્જા ઉત્પાદક સહકારી મંડળીના માધ્યમથી આ કામગીરી થઈ હતી. સોલાર એનર્જી કેશ ક્રોપનો કોન્સેપ્ટ પણ આ ગામથી જ ચાલુ થયો હતો. ધૂંધી ગામના ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ કૃથિના મોડેલની દેશ અને દુનિયામાં ચર્ચા થઈ છે. આ મોડેલને ધ્યાનમાં રાખીને જ પ્રધામ મંત્રી કુસુમ યોજના તૈયાર થઈ છે.

ગુજરાતમાં નાના ખેડૂત માટે ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી અપનાવવી કઠિન

આણંદ કૃષિ યુનિવર્સિટીના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે ગુજરાતના આણંદ જિલ્લાના જ નાના અને સીમાંત ખેડૂત માટે ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ કૃષિ અપનાવવી કઠિન છે. કારણ કે ગુજરાતના ખેડૂતો પાસે સરેરાશ જમીનની માલિકી એક હેક્ટરથી પણ ઓછી એટલ કે 0.96 હેક્ટરની જ છે. મોટાભાગના ખેડૂતોએ પશુપાલન અને ખેતી સંયુક્ત રીતે અપનાવી છે. તેમને ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી અંગેની કોઈ જાણકારી છે જ નહિ. તેમને ખેતી કરવા માટે ઊંચો ખર્ચ કરવો પડી રહ્યો હોવાથી નફાકારકતા ઓછી જણાતી હોવાથી તેમના યુવાનો ખેતી છોડીને શહેરમાં નોકરીની તલાશમાં નીકળી રહ્યા છે. આ ઉદાહરણ બતાવે છે કે ગુજરાતમાં CSA અપનાવવાનો વાસ્તવિક ગ્રાઉન્ડ લેવલ પર શું સ્થિતિ છે અને શું સુધારા જરૂરી છે.

ગુજરાતમાં મુખ્ય શીખવા જેવી બાબતો

ગુજરાતમાં ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી પહેલેથી જ અમલમાં છે. સોલાર પંપ, પાણીનું મેનેજમેન્ટ અને પાક વૈવિધ્યકરણ મુખ્ય છે. ખેડૂતોને વધુ તાલીમ અને માહિતી આપવાની તથા નાણાકીય સહાય આપવી જરૂરી છે. ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતીમાં સમૂહ આધારિત ખેતીનું મોડેલ વધુ સફળ સાબિત થઈ રહ્યું છે.

 સામાજિક કાર્યકર મીનાક્ષી પંચાલે ખેડૂતોને ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી માટે સમજાવ્યા

ગુજરાતના દિવનપુરા અને આસપાસના ગામોના ખેડૂતોને સામાજિક કાર્યકર મીનાક્ષી પંચાલે ખેડૂતોને ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતીને અપનાવવા સમજાવ્યા હતા. તેમણે ગામમાં ચોમાસામાં પડતાં વરસાદના એકત્રિત થતાં પાણીને માપવાનું-રેઈન ગેજ અને વૉટર બજેટિંગ સિસ્ટમ ચાલુ કરાવ હતી. તેમણે ખેડૂતોને માઈક્રો સિંચાઈ તરફ વાળ્યા છે. પરિણામે પાણીનો વૈજ્ઞાનિક ઉપયોગ શરૂ થયો હતા. ખેતી માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા સુધરી ગઈ છે. આ મોડેલ કોમ્યુનિટી લેવલ એડપ્શનનું ઉદાહરણ છે.

નીતા પટેલ પાણી બચાવવા ને કુદરતી સંસાધનના મેનેજમેન્ટ તરફ વાળ્યા

દક્ષિણ ગુજરાતના ડાંગ જિલ્લાના ખેડૂત સમુદાયના નેતા નીતા પટેલે થોડું થોડું પાણી બચે તે માટેના માળખાની રચના કરી હતી. ગામમાં વૉટર ગવર્નન્સ કમિટીની સ્થાપના કરી હતી. ખેતી માટે પાણીની ઉપલબ્ધતા વધી ગઈ છે. મહિલાઓ પર દૂર દૂરથી પાણી લાવવાનો ભાર ઘટાડવામાં સફળતા મેળવી છે. આ ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી અને પર્યાવરણને જોડીને તૈયાર કરેલા મોડેલ છે. અમદાવાદ,રાજકોટ અને જૂનાગઢમાં પણ ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતીના કામકાજ ચાલુ જ છે.

સાબરકાંઠાના ગગનમિત્ર પટેલની ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી

📍 ગામ: નવાં (Nava), તાલુકો: સાબરકાંઠા જિલ્લાના હિંમતનગર તાલુકાના નવા ગામના ખેડૂત ગગનમિત્ર ભરત પટેલે ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી કરીને સારા પરિણામો મેળવ્યા હોવાનું નીતિ આયોગના અહેવાલમાં નોંધાયું છે. તેમણે જીવામૃત, બીજામૃત, ઘન જીવામૃત નો ઉપયોગ કરવાની સાથે સાથે ડ્રિપ સિંચાઈને અપનાવીને કુદરતી ખેતી કરી છે. મલ્ચિંગ દ્વારા જમીન ભેજ જાળવણી કરી છે.  પરિણામે ખેત ઉત્પાદન 14,000 કિલોથી વધીને 20,000 કિલો થઈ ગયું છે. તેમનો નફો રૂ. 5.2 લાખથી વધીને રૂ. 7.19 લાખ થયો છે. તેની સામે તેમના ખેતી ખર્ચમાં 80 ટકાનો ઘટાડો થયો છે. તેમ જ ખેત ઉપજની ગુણવત્તામાં વધારો થયો છે. ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી રાસાયણિક ખાતર કે જંતુનાશક મુક્ત ખેતી છે. પાણીની બચત કરતી અને જમીનની માટીની તન્દુરસ્તી સુધારતી ખેતી પદ્ધતિ છે.

બનાસકાંઠા જિલ્લાના અમિરગઢ તાલુકાના રામપુરા વડાલી ગામના ખેડૂત ઇસ્માઈલ રહીમ શેરૂએ બટાકાની ખેતીમાં ડ્રિપ સિંચાઈ અપનાવી છે. પાણી અને ખાતરનો નિયંત્રિત ઉપયોગ કર્યો છે. પરિણામે હેક્ટરદીઠ ઉત્પાદન 30 ટનથી વધીને 50 ટન થયું છે. તેમ જ ખેતી કરવાના ખર્ચમાં ઘટાડો થયો છે. જમીનની ફળદ્રુપતા જળવાઈ રહી છે. બનાસકાંઠા જિલ્લાના જ વડગામ તાલુકાના ગામ ઘડિયાળના ખેડૂત ભીખાભાઈ ચૌધરીએ ડ્રિપ સિંચાઈ ટેક્નોલોજી અપનાવી હતી. તેમ જ પાણી અને ખાતરનો નિયંત્રિત ઉપયોગ કર્યો હતો. પરિણામે હેક્ટરદીઠ ખેતી ખર્ચમાં રૂ. 20,000નો ઘટાડો આવ્યો હતો. તેમ જ જમીનનો કસ વધ્યો હતો.

સુરત જિલ્લાના કામરેજ તાલુકાના ટિમ્બા ગામના ખેડૂત ડાહ્યાભાઈ ભગુભાઈ પટેલે કેળની ખેતીમાં ડ્રિપ ઇરિગેશનની પદ્ધતિ અપનાવી હતી. તેમ જ કેળાંની ખેતી સાથે વચ્ચે વચ્ચે આંતરપાક તરીકે આદુ અને પપૈયાની પણ ખેતી કરી હતી. પરિણામે તેમની આવકમાં વધારો થયો હતો. જમીનના આરોગ્યમાં સુધારો થયો હતો. તેમના કાર્યથી પ્રભાવિત થઈને સરકારે તેમને રૂ. 51000નું ઇનામ પણ આપ્યું હતું. ગુજરાતના સુરેન્દ્રનગર, રાજકોટ અને મોરબી જિલ્લામાં પણ ક્લાઈમેટ સ્માર્ટ ખેતી થઈ રહી છે.