રવિવારે પૃથ્વી પર ત્રાટકશે શક્તિશાળી સૂર્ય તોફાન: ભારત, ગુજરાત અને વિશ્વ પર સંભવિત અસરો અંગે જાણી લો

વૈશ્વિક ધોરણે પૃથ્વી પર રહેતા નાગરિકો માટે આ સૌર તોફાનના કારણે ઉત્તરીય ધ્રુવીય વિસ્તારોમાં આકાશમાં અદ્ભુત રંગબેરંગી રોશની જોવા મળશે

ઊંચા અક્ષાંશ ધરાવતા દેશોમાં સેટેલાઈટ સિગ્નલ, નેવિગેશન (GPS) અને રેડિયો કમ્યુનિકેશનમાં થોડા સમય માટે ખામી સર્જાઈ શકે છે

અમદાવાદઃ સૂર્યમાં થયેલા ભારે વિસ્ફોટોના કારણે પૃથ્વી તરફ શક્તિશાળી સૌર તોફાન ધસી રહ્યું છે. આ સોલાર સ્ટ્રોર્મ ૧૧ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ ના રોજ પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્ર સાથે અથડાવાની ધારણા છે. વૈશ્વિક ધોરણે પૃથ્વી પર રહેતા નાગરિકો માટે આ સૌર તોફાનના કારણે ઉત્તરીય ધ્રુવીય વિસ્તારોમાં આકાશમાં અદ્ભુત રંગબેરંગી રોશની જોવા મળશે.

તદુપરાંત, ઊંચા અક્ષાંશ ધરાવતા દેશોમાં સેટેલાઈટ સિગ્નલ, નેવિગેશન (GPS) અને રેડિયો કમ્યુનિકેશનમાં થોડા સમય માટે ખામી સર્જાઈ શકે છે. ભારત અને ગુજરાતના નાગરિકો માટે રાહતના સમાચાર એ છે કે આ તોફાન મધ્યમ ક્ષમતાનું (G2 કેટેગરી) હોવાથી દૈનિક જીવન, વીજળી ગ્રીડ કે મોબાઈલ કમ્યુનિકેશન પર કોઈ મોટા નકારાત્મક પ્રભાવની શક્યતા નથી. ભારત વિષુવવૃત્તની નજીક હોવાથી અહીં વીજળી ડૂલ થવાની કે કમ્યુનિકેશન બ્લોક થવાની શક્યતા નહિવત છે, અને ભારત કે ગુજરાતના આકાશમાં કોઈ ઓરોરા (રોશની) દ્રશ્યમાન થશે નહીં.

સોલાર સ્ટ્રોમ (સૌર તોફાન) એટલે શું?

સોલાર સ્ટ્રોમ એ સૂર્યની સપાટી પર થતી ભીષણ ઊર્જાસભર પ્રક્રિયાઓનું પરિણામ છે. જ્યારે સૂર્ય પરથી ભારે પ્રમાણમાં ચાર્જ્ડ પાર્ટીકલ્સ (ઈલેક્ટ્રોન અને પ્રોટોન) અને અતિશય ચુંબકીય ઊર્જા અંતરિક્ષમાં ફેંકાય છે, ત્યારે તેને સૌર તોફાન કહેવામાં આવે છે. પૃથ્વીનું પોતાનું એક કુદરતી ચુંબકીય ક્ષેત્ર-Magnetic Field છે, જે આ હાનિકારક કણો સામે પૃથ્વીનું રક્ષણ કરે છે. પરંતુ જ્યારે આ કણો પૃથ્વીના વાતાવરણ સાથે ધડાકાભેર અથડાય છે, ત્યારે પૃથ્વીના ચુંબકીય ક્ષેત્રમાં ક્ષણિક વિક્ષેપ ઊભો થાય છે, જેને વિજ્ઞાનની ભાષામાં ‘જીઓમેગ્નેટિક સ્ટ્રોમ’ (Geomagnetic Storm) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. NOAA ની સ્કેલિંગ સિસ્ટમ મુજબ આ તોફાનોને G1 (સામાન્ય) થી G5 (અતિ ગંભીર) સુધી વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે.

તોફાનના ઉદ્ભવનું મૂળ કારણ: ‘કોરોનલ માસ ઇજેક્શન’

આ સૌર તોફાનના ઉદ્ભવનું મુખ્ય કારણ સૂર્ય પર થયેલા બે મોટી તીવ્રતાના વિસ્ફોટ છે, જેને વિજ્ઞાનમાં ‘કોરોનલ માસ ઇજેક્શન’ (Coronal Mass Ejection – CME) કહે છે. ગત ૭ ઓક્ટોબર અને ૮ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬ના રોજ સૂર્યના બહારના વાતાવરણ (કોરોના) માંથી પ્લાઝ્મા અને ચુંબકીય કણોના અતિ વિષાળ વાદળો વિસ્ફોટ સાથે મુક્ત થયા હતા. ૮ ઓક્ટોબરે ઉદ્ભવેલું બીજું વાદળ વધુ ઝડપે ગતિ કરી રહ્યું છે. પરિણામે, અંતરિક્ષમાં જ તે પ્રથમ વાદળ સાથે ભળીને પૃથ્વી તરફ વધુ તીવ્રતાથી વધી રહ્યું છે. આ વાદળ જેવા પૃથ્વીના ઉપલા વાતાવરણમાં પ્રવેશે છે, તે કણો વાયુઓ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ચુંબકીય બળરેખાઓમાં ફેરફાર કરે છે.

ઉપગ્રહોના સિગ્નલો ચાર્જ્ડ કણોના કારણે નબળા પડી શકે છે, જેથી વિમાનો અને જહાજોના નેવિગેશનમાં ક્ષણિક મિસ-એલાઈનમેન્ટ થઈ શકે છે

અમેરિકાની NOAA, સ્પેસ વેધર પ્રિડિક્શન સેન્ટર અને NASA ના આંકડાઓ મુજબ પાવર સિસ્ટમ અને ગ્રીડ ક્ષતિ ઊભી થઈ શકે છે. ધ્રુવીય પ્રદેશો એટલે કે ગ્રીનલેન્ડ, કેનેડા, ઉત્તરીય યુરોપના હાઈ-વોલ્ટેજ પાવર ગ્રીડમાં ચુંબકીય ફેરફારોને કારણે વોલ્ટેજમાં ફ્લક્ચ્યુએશન (ઉતાર-ચઢાવ) આવી શકે છે. સ્પેસમાં ભ્રમણ કરતા કૃત્રિમ ઉપગ્રહોના સિગ્નલો ચાર્જ્ડ કણોના કારણે નબળા પડી શકે છે, જેથી વિમાનો અને જહાજોના નેવિગેશનમાં ક્ષણિક મિસ-એલાઈનમેન્ટ થઈ શકે છે. ધ્રુવીય વિસ્તારોના વાતાવરણમાં રહેલા ઓક્સિજન અને નાઈટ્રોજન વાયુ સાથે આ કણો અથડાતા લીલા, જાંબલી અને ગુલાબી રંગની કુદરતી રોશની આકાશમાં પથરાઈ જશે, જે આ વખતે સામાન્ય કરતા વધુ દક્ષિણ તરફના પ્રદેશોમાં પણ જોઈ શકાશે. ૧૧ ઓક્ટોબરનું આ સૌર તોફાન G2 કેટેગરી (મધ્યમ તીવ્રતા) નું હોવાથી માનવજાત માટે કોઈ ભૌતિક ભય નથી. પૃથ્વીનું વાતાવરણ કવચ બનીને આપણું રક્ષણ કરે છે. વૈજ્ઞાનિકો અંતરિક્ષ અને ઉપગ્રહો પર સતત નજર રાખી રહ્યા છે.