ડિજિટલ અરેસ્ટ અને ડીપફેક હવે અલગ ગુનો બનશે: કેન્દ્ર સરકાર કડક કાયદો લાવશે

ડિજિટલ અરેસ્ટ અને ડીપફેક હવે અલગ ગુનો બનશે: કેન્દ્ર સરકાર લાવશે કડક કાયદો

સોશિયલ મીડિયા અને આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સના યુગમાં વધતા જતા સાયબર અપરાધો પર લગામ લગાવવા માટે કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં એક મહત્વપૂર્ણ જાહેરાત કરી છે. ૨૮ જુલાઈ, ૨૦૨૬ના રોજ પાર્લામેન્ટમાં સરકારે સંકેત આપ્યો છે કે ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ અને ‘ડીપફેક’ને ભારતીય ન્યાય સંહિતા અથવા આઈટી એક્ટ હેઠળ અલગ અને ગંભીર ગુના તરીકે માન્યતા આપવા માટે કાયદાકીય પ્રવધાનો લાવવામાં આવશે. અત્યાર સુધી આ પ્રકારના ગુનાઓ સામાન્ય છેતરપિંડી કે ઓળખની ચોરીની કલમો હેઠળ નોંધવામાં આવતા હતા, જેના કારણે આરોપીઓ કાયદાની છટકબારીઓનો લાભ ઉઠાવીને જામીન મેળવી લેતા હતા. પરંતુ આ નવા જોગવાઈઓથી સાયબર ક્રાઈમ સામેની લડાઈમાં એક નવો વળાંક આવશે.

નવી જોગવાઈઓની સંભવિત અસરો અને અંકુશ

કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લાવવામાં આવનારા આ નવા સંભવિત કાયદાકીય સુધારા અંગે કાયદાના નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે  ડિજિટલ અરેસ્ટ અને ડીપફેકને ચોક્કસ ગુના તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવાથી પોલીસ અને તપાસ એજન્સીઓ (જેમ કે સાયબર ક્રાઈમ સેલ) ને સ્પષ્ટ કાનૂની બળ મળશે. આ ગુનાઓને સખત સજા અને બિન-જામીનપાત્ર ગુનાની શ્રેણીમાં મુકવામાં આવે તેવી શક્યતા છે, જેથી સાયબર ભય ફેલાવતા ગુનેગારોમાં ડર ઊભો થશે. ડીપફેક ટૂલ્સ અને પ્લેટફોર્મ્સ પર જવાબદારી નાખવામાં આવશે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સોફ્ટવેર, ડીપફેક બનાવનાર અને તેને ફેલાવનાર સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ સામે પણ કાનૂની કાર્યવાહી સરળ બનશે. ડિજિટલ રેકોર્ડિંગ અને ઓનલાઈન કસ્ટડી પર રોક આવશે. પોલીસ કે સીબીઆઈના નામે બનાવટી વીડિયો કોલ કરીને લોકોને ઘરમાં જ બંધ રાખવાની (ડિજિટલ અરેસ્ટ કરવાની) પ્રવૃત્તિ સામે તાત્કાલિક એક્શન લઈ શકાશે.

ગુજરાતમાં બનેલા વાસ્તવિક અને આધારભૂત કિસ્સાઓ

ડિજિટલ અરેસ્ટ અને ડીપફેકના કારણે ગુજરાતમાં અનેક નાગરિકો, શિક્ષકો અને વરિષ્ઠ વેપારીઓ સાયબર ઠગાઈનો ભોગ બન્યા છે. અમદાવાદના સિનિયર સિટિઝન સાથે ₹૧.૨૬ કરોડની ડિજિટલ અરેસ્ટ છેતરપિંડી થઈ હોવાનું અમદાવાદ સાયબર ક્રાઈમ બ્રાન્ચમાં નોંધાયું છે. અમદાવાદના પાલડી વિસ્તારમાં રહેતા એક વરિષ્ઠ નાગરિકને મુંબઈ પોલીસ અને સીબીઆઈ ના અધિકારી બનીને ઠગોએ વીડિયો કોલ કર્યો હતો. તેમના નામે મની લોન્ડરિંગ અને ગેરકાયદે પાર્સલ મોકલવાનો આરોપ લગાવીને તેમને ૪૮ કલાક સુધી ઘરમાં ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ રાખવામાં આવ્યા હતા. ડરના માર્યા વૃદ્ધે પોતાના તમામ ફિક્સ ડિપોઝિટ તોડીને ₹૧.૨૬ કરોડ રૂપિયા ઠગોના ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરી દીધા હતા.

વડોદરા સાયબર સેલમાં રજિસ્ટર થયેલા કેસ મુજબ  વડોદરાની જાણીતી યુનિવર્સિટીના નિવૃત્ત પ્રોફેસરને એક બોગસ એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ અધિકારીનો સ્કાઈપ પર કોલ આવ્યો હતો. ડિજિટલ કસ્ટડીમાં રાખીને તેમના તમામ બેંક એકાઉન્ટ ચકાસવાના નામે રૂ. ૪૦ લાખથી વધુની રકમ પડાવી લેવામાં આવી હતી. ડીપફેક ઓડિયો-વીડિયોના માધ્યમથી નાણાકીય છેતરપિંડી અને બદનામી કરવા ડરાવીને ખંખેરી લેવામાં આવ્યા હતા. સુરતના એક ટેક્સટાઈલ વેપારીના નજીકના મિત્રનો એઆઈ ડીપફેક ક્લોન કરેલો અવાજ બનાવીને ઇમરજન્સી હોસ્પિટલના ખર્ચના નામે રૂ. ૫ લાખ ટ્રાન્સફર કરાવી લેવામાં આવ્યા હતા. આ સિવાય રાજ્યમાં મહિલાઓની તસવીરો ડીપફેક સોફ્ટવેરથી બનાવીને તેમને બ્લેકમેલ કરવાના પણ અનેક કિસ્સા નોંધાયા છે.

કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ૨૮ જુલાઈ ૨૦૨૬ના રોજ લેવાયેલો આ કાયદાકીય નિર્ણય ભારતને સાયબર સિક્યોરિટી ક્ષેત્રે વધુ મજબૂત બનાવશે. ગુજરાત જેવા વેપારી અને સુખી રાજ્યમાં જ્યાં સાયબર ઠગો નાગરિકોને લક્ષ્ય બનાવી રહ્યા છે, ત્યાં આ નવો કાયદો એક રક્ષણાત્મક ઢાલ સાબિત થશે. ગુજરાત સાયબર હેલ્પલાઈન (1930) અને સાયબર ક્રાઈમ વિભાગના ડેટા અને મીડિયા રિપોર્ટ્સ મુજબ, રાજ્યના મુખ્ય ૭ શહેરોમાં ડિજિટલ અરેસ્ટના કેસો અને નોંધાયેલી ફરિયાદોનું વિશ્લેષણ નીચે મુજબ છે:

અનુક્રમ	શહેરનું નામ	કથિત ડિજિટલ અરેસ્ટ ફરિયાદો / કેસોની અંદાજિત સંખ્યા	મુખ્ય લક્ષ્યાંક જૂથ (Target Audience)
૧	અમદાવાદ	૧૪૫ થી વધુ કેસો	સિનિયર સિટિઝન્સ, નિવૃત્ત અધિકારીઓ અને શેરબજારના રોકાણકારો
૨	સુરત	૧૧૦ થી વધુ કેસો	ટેક્સટાઈલ અને ડાયમંડ વેપારીઓ
૩	વડોદરા	૭૫ થી વધુ કેસો	શિક્ષકો, પ્રોફેસરો અને NRI પરિવારો
૪	રાજકોટ	૬૦ થી વધુ કેસો	ઉદ્યોગપતિઓ અને સ્થાનિક વેપારીઓ
૫	ભાવનગર	૩૫ થી વધુ કેસો	મધ્યમ વર્ગીય પરિવાર અને નિવૃત્ત કર્મચારીઓ
૬	જામનગર	૨૫ થી વધુ કેસો	બ્રાસપાર્ટ ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા વેપારીઓ
૭	ગાંધીનગર	૪૦ થી વધુ કેસો	સરકારી કર્મચારીઓ અને સચિવાલયના નિવૃત્ત અધિકારીઓ

ડિજિટલ એરેસ્ટથી બચવા શું કરી શકાય

નાગરિકો માટે સાયબર સુરક્ષા ટિપ્સ અને જાગૃતિનવા કાયદાથી ગુનેગારો સામે કડક કાર્યવાહી થશે, પરંતુ નાગરિકોની જાગૃતિ જ શ્રેષ્ઠ બચાવ છે:

કોઈ પોલીસ કે સીબીઆઈ ઓનલાઈન ગિરેફ્તારી કરતી નથી. પોલીસ, ED, કે સીબીઆઈ ક્યારેય પણ વોટ્સએપ, સ્કાઈપ કે ડિજિટલ માધ્યમથી ઘરબેઠા ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ કરતી નથી.

અજાણ્યા વીડિયો કોલ ન ઉપાડવા જોઈએ. પોલીસ યુનિફોર્મ પહેરેલા અજાણ્યા વ્યક્તિનો વીડિયો કોલ આવે તો પણ ગભરાયા વગર તુરંત ફોન કાપી નાખવો જોઈએ.

સાયબર હેલ્પલાઈનનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. જો કોઈ આવી છેતરપિંડીનો ભોગ બને તો તરત જ 1930 સાયબર હેલ્પલાઈન પર સંપર્ક કરવો અથવા gov.in પર ફરિયાદ નોંધાવવી જોઈએ,