ब्रँडेड विरुद्ध जेनेरिक औषधे: सवलतीच्या नावाखाली रुग्णांची लूट!

औषध कंपन्या, घाऊक व्यापारी (होलसेलर्स) आणि मेडिकल स्टोअर्स (केमिस्ट) औषधांवर भरमसाठ किमती छापून गरीब रुग्णांची आर्थिक लूट करत आहेत.

• पाकिटावर अव्वाच्या सव्वा किमती: औषध विक्रेते छापील किमतीच्या (MRP) नावाखाली रुग्णांचे खिसे रिकामे करत आहेत.
• १२५०% पर्यंत नफा: रक्तदाबाचे (बीपी) औषध ‘बायोझोसिन ५एक्सएल’ (Biozosin 5XL) जर मेडिकल स्टोअर चालकाने एमआरपीवर विकले, तर त्याला तब्बल १२५०% नफा मिळतो.
• २२ रुपयांचे औषध ३०१ रुपयांना: औषध कंपनी, होलसेलर आणि केमिस्टच्या नफ्यासह जे औषध मेडिकलला फक्त २२ रुपयांत मिळते, त्यावर कमाल किरकोळ किंमत (MRP) ३०१ रुपये छापलेली असते.
• सरकारी प्रयत्नांना हरताळ: एकीकडे ‘प्रधानमंत्री जनऔषधी केंद्र’ सुरू करून सरकार लोकांना स्वस्त औषधे देण्याचा प्रयत्न करत आहे, तर दुसरीकडे औषध कंपन्या आणि किरकोळ विक्रेते हा प्रयत्न अपयशी ठरवत आहेत.

छापील किमतीचा काळाबाजार

जेनेरिक औषधांचे भाव ठरवण्यासाठी कोणताही ठोस सरकारी नियम नसल्यामुळे कंपन्या आणि केमिस्ट मिळून ग्राहकांना लुटत आहेत. जेनेरिक औषध कंपन्या त्यांच्या उत्पादन खर्चावर १००% नफा जोडतात, त्यात होलसेलरचा १०% आणि रिटेलरचा २०% नफा धरून मनमानी एमआरपी छापतात.

पाकिटावर छापलेल्या किमतीवर ५०% ते ७५% सूट (डिस्काउंट) देऊनही रुग्णांना प्रत्यक्षात ५०% ते २००% जास्त किंमत मोजावी लागते. आता तर गुजरातच्या मेडिकल असोसिएशनने औषधांवर अजिबात डिस्काउंट न देण्याचा निर्णय घेतला आहे, ज्यामुळे लूट आणखी वाढणार आहे. औषधाची मूळ खरेदी किंमत आणि ग्राहकांना विकायची किंमत यात ३००% ते १०००% चा फरक असतो.

औषधांच्या किमतींमधील धक्कादायक फरक (उदाहरणे)

• बायोझोसिन ५एक्सएल (रक्तदाब): मेडिकलला खरेदी किंमत २२ रुपये (जीएसटीसह). छापील किंमत (MRP) ३०१ रुपये. मेडिकलचा निव्वळ नफा २७९ रुपये (१२५०% नफा).
• चायमोथल फोर्ट (सूज आणि वेदना): सर्व नफ्यासह १० गोळ्यांचे पाकीट मेडिकलला ४२ रुपयांत मिळते, पण त्यावर ४५८ रुपये एमआरपी छापलेली आहे (९००% पेक्षा जास्त नफा).
• मासिक पाळीची गोळी: खरेदी किंमत ११ रुपये, एमआरपी ५७ रुपये (४००% जास्त किंमत).
• लैंगिक समस्येची गोळी: ४ गोळ्यांची खरेदी किंमत फक्त ८ रुपये, पण एमआरपी ८० रुपये (९००% वाढ).
• हृदयरोग आणि कोलेस्ट्रॉलची औषधे: यावर ५००% ते ७००% नफा चढवून एमआरपी छापली जाते.

या वाढत्या नफेखोरीवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी औषधांच्या एमआरपीवर मर्यादा घालणारा कडक कायदा असणे अत्यंत गरजेचे आहे. गुजरातचे अन्न व औषध आयुक्त हेमंत कोशिया यांनी जेनेरिक औषधांमधील ही लूट थांबवण्यासाठी सरकारला एक सविस्तर अहवाल दिला होता, मात्र तो अजूनही फाईलमध्येच पडून आहे.

औषधांच्या खरेदी आणि विक्री किमतीतील तफावत दर्शवणारा कोष्टक

ब्रँडेड आणि जेनेरिक औषधांमधील नेमका फरक काय?

• किंमत: जेनेरिक औषधे ब्रँडेड औषधांपेक्षा ८५% पर्यंत स्वस्त असू शकतात.
• संशोधन खर्च: ब्रँडेड औषध तयार करण्यासाठी सुरुवातीला मोठा शोध आणि खर्च करावा लागतो. जेनेरिक औषधे ही त्याच तयार फॉर्म्युल्याची नक्कल करून बनवली जातात, त्यामुळे ती स्वस्त असतात.
• नाव आणि रंग-रुप: कायद्यानुसार दोन्ही औषधांचा रंग, आकार आणि पॅकिंग वेगळे असते. ब्रँडेड औषधांना आकर्षक नावे असतात, तर जेनेरिक औषधे त्यांच्या मूळ रासायनिक (केमिकल) नावाने ओळखली जातात.
• समान गुणधर्म: दोन्ही औषधांमधील मुख्य घटक (Active Ingredient) म्हणजे आजार बरा करणारे केमिकल पूर्णपणे एकच असते.
• ताकद आणि सुरक्षा: दोन्ही औषधांचा डोस, त्यांची शरीरावरील काम करण्याची गती आणि गुणवत्ता सारखीच असते. दोन्हीलाही सरकारच्या कडक नियमांचे पालन करावे लागते.