42.79 ટકાનો રેકોર્ડ રિન્યુએબલ એનર્જીનો હિસ્સો આનંદની સાથે ચિંતાનું પણ કારણ બન્યો

42.79 ટકાનો રેકોર્ડ રિન્યુએબલ એનર્જીનો હિસ્સો આનંદની સાથે ચિંતાનું પણ કારણઃ વધુ સોલર પેનલ્સ અને વિન્ડ ટર્બાઇન સ્થાપિત કરવા ઉપરાંત, પાવર ગ્રીડ સિસ્ટમને વધુ લવચીક બનાવવાની તાતી જરૂરિયાત છે

બેધારી તલવાર: પરિવર્તનશીલ અક્ષય ઊર્જા, કાર્બન મુક્તિ માટે સારી છે, પરંતુ ગ્રીડ ઓપરેટરો માટે માથાનો દુખાવો છે.

ભારતે એક એવી સિદ્ધિ હાંસલ કરી જે લગભગ લોકોના ધ્યાનમાં આવી નથી. દેશમાં તે ક્ષણે ઉત્પન્ન થઈ રહેલી કુલ વીજળીમાં પવન (વિન્ડ) અને સૂર્ય (સોલર) ઊર્જાનો હિસ્સો સંયુક્ત રીતે 42.79 ટકા હતો, જે ગ્રીડમાં વેરિએબલ રિન્યુએબલ એનર્જીનો અત્યાર સુધીનો સૌથી વધુ હિસ્સો છે. વિન્ડ અને સોલર બંને મળીને 103.7 GWના દરે વીજળી ઉત્પન્ન કરી રહ્યા હતા, જે પોતે એક નવો રેકોર્ડ છે. ગીગાવોટ-GW એ ઊર્જા ઉત્પાદનનો દર માપે છે, જેમ વોટર પંપની હોર્સપાવર રેટિંગ દર્શાવે છે કે તે ચોક્કસ ક્ષણે કેટલું પાણી ખેંચી શકે છે.

પવન ઘટતા કે વાદળોને કારણે વિન્ડ અને સોલરનું ઉત્પાદન અચાનક ઘટી જાય તો કોલસો, હાઇડ્રો કે સ્ટોરેજ તરત જ મદદમાં આવવો જોઈએ

પવન ઘટતા કે વાદળોને કારણે વિન્ડ અને સોલરનું ઉત્પાદન અચાનક ઘટી જાય તો કોલસો, હાઇડ્રો કે સ્ટોરેજ તરત જ મદદમાં આવવો જોઈએ. વીજળીનું ઉત્પાદન અને માંગ દર સેકન્ડે સંતુલિત રહેવું જોઈએ, નહિતર ગ્રીડ પોતે જ દબાણ હેઠળ આવી જાય છે. વિન્ડ અને સોલરે પોતાના વ્યક્તિગત માઇલસ્ટોન અગાઉ હાંસલ કર્યા હતા. વીજ ઉત્પાદનમાં વિન્ડ એનર્જીનો હિસ્સો 12 જુલાઈના રોજ રેકોર્ડ 17.13 ટકા પર પહોંચ્યો હતો, જ્યારે સોલર એનર્જીનો સૌથી વધુ હિસ્સો 3 માર્ચના રોજ 39.1 ટકા રહ્યો હતો. 13 જુલાઈના રોજ રિન્યુએબલ એનર્જીનું આ રેકોર્ડ સ્તર, ભલે થોડા સમય માટે હોય, પણ તે દર્શાવે છે કે ભારતે ક્લીન એનર્જી ક્ષેત્રે કેટલી મોટી પ્રગતિ કરી છે. આજે, 219.6 GW ની VRE ક્ષમતા (વિન્ડ પ્લસ સોલર), દેશની કુલ 548.85 GW ની સ્થાપિત વીજ ક્ષમતાના 40 ટકા જેટલી થાય છે.

VRE પર્યાવરણ માટે સારા સમાચાર છે, પરંતુ ગ્રીડ ઓપરેટરો માટે માથાનો દુખાવો 

વેરિયેબલ રિન્યુએબલ એનર્જી-VREનો  આટલો ઊંચો હિસ્સો ચોક્કસપણે ઉજવણીનું કારણ છે. તેની સાથોસાથ, તે ગ્રીડ ઓપરેટરો માટે એક ચેતવણી પણ છે. VRE પર્યાવરણ માટે સારા સમાચાર છે, પરંતુ ગ્રીડ ઓપરેટરો માટે માથાનો દુખાવો છે. જો પવન ઘટી જવાને કારણે અથવા વાદળો આવી જવાથી વિન્ડ અને સોલરનું ઉત્પાદન અચાનક ઘટી જાય, તો અન્ય સ્ત્રોત અને તેમાંય ખાસ કરીને કોલસો, હાઇડ્રો કે સ્ટોરેજ તરત જ મદદમાં આવવો જોઈએ. વીજળીનું ઉત્પાદન અને માંગ દર સેકન્ડે સંતુલિત રહેવું જોઈએ, નહિતર ગ્રીડ પોતે જ દબાણ હેઠળ આવી જાય છે. આનો સૌથી સ્પષ્ટ ઉકેલ ‘સ્ટોરેજ’ છે. બેટરીઓ બપોરના સમયે વધારાની સોલર વીજળી સંગ્રહિત કરી શકે છે અને સૂર્યાસ્ત પછી, જ્યારે માંગ વધુ હોય અને સોલર ઉત્પાદન બંધ હોય, ત્યારે ગ્રીડમાં સપ્લાય કરી શકે છે. આ જરૂરિયાતને ઓળખીને ભારતે મોટા બેટરી એનર્જી સ્ટોરેજ પ્રોજેક્ટ્સ આપવાનું શરૂ કર્યું છે. પરંતુ માત્ર સ્ટોરેજ જ આ બોજ ઉપાડી શકે નહીં. મહત્તમ ઉત્પાદન સંગ્રહિત કરવા માટે જરૂર કરતાં વધુ મોટો બેટરી પ્લાન્ટ બનાવવો આર્થિક રીતે અસ્પષ્ટ અને અયોગ્ય નિર્ણય બની શકે છે.

એ જ કારણ છે કે, કોલસો વિરોધાભાસી રીતે રિન્યુએબલ એનર્જીનો એક મહત્વપૂર્ણ મદદગાર બન્યો છે. ભારતના કોલસા આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સ બેઝલોડ જનરેટર તરીકે સતત ચાલવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યા હતા. સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસીટી ઓથોરિટીએ કોલસાના પ્લાન્ટ્સને વધુ લવચીક બનાવવા માટે એક રોડમેપ તૈયાર કર્યો છે, જેથી ઘણા યુનિટ્સ થોડી મિનિટોમાં પોતાની કાર્યક્ષમતા ઘટાડીને તેની ક્ષમતાના 40 ટકા સુધી લાવી શકે. જો કે, વ્યવહારમાં મોટાભાગના પ્લાન્ટ્સ હજુ પણ આશરે 55 ટકાના ન્યૂનતમ ઓપરેટિંગ લેવલ પર જ અટકેલા છે. પ્લાન્ટ્સને ઓછા લોડ પર ચલાવવાથી ક્ષમતા ઘટે છે, ઘસારો વધે છે અને મેન્ટેનન્સ ખર્ચ વધે છે, જે પાવર પ્લાન્ટ્સ સહન કરવા તૈયાર નથી.

ફ્લેક્સિબિલિટીનું ફંડિંગ

રિન્યુએબલ એનર્જીથી સમૃદ્ધ ગ્રીડ માટે લવચીકતા-સ્થિતિ સ્થાપકતા અનિવાર્ય છે. આ માટેના એન્જિનિયરિંગ ઉકેલો મોટે ભાગે જાણીતા છે. હાલની જરૂરિયાત એવા માર્કેટ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સની છે જે આ ફ્લેક્સિબિલિટી માટે ચૂકવણી કરવામાં મદદ કરે. આજનું વીજ બજાર મોટે ભાગે જનરેટરોને તેઓ જે યુનિટ ઉત્પન્ન કરે છે તેના આધારે વળતર આપે છે. આવતીકાલના ગ્રીડને વધુને વધુ એવા મિકેનિઝમની જરૂર પડશે જે ફ્લેક્સિબિલિટી અને વિશ્વસનીયતાને પુરસ્કૃત કરે છે.

‘કેપેસિટી માર્કેટ્સ’, એક એવો ખ્યાલ જે ભારતમાં હમણાં જ રજૂ કરવામાં આવી રહ્યો છે. જનરેટરો અથવા સ્ટોરેજ પ્રોવાઇડર્સને સિસ્ટમને જરૂર હોય ત્યારે ઉપલબ્ધ રહેવા બદલ ચૂકવણી કરે છે, પછી ભલે તે સેવા ગમે ત્યારે ઉપયોગમાં લેવાય. તે જરૂર પડે ત્યારે તુરંત પાવર પૂરો પાડવાની ક્ષમતાને પ્રોત્સાહિત કરે છે. આવા માર્કેટ ટૂલ્સ સ્વીકારે છે કે, રિન્યુએબલ-સમૃદ્ધ ગ્રીડમાં માત્ર વીજ ઉત્પાદન જેટલી જ મૂલ્યવાન તેની તાત્કાલિક ઉપલબ્ધતા પણ હોઈ શકે છે. ગ્રીડ  ઇન્ડિયાના ભૂતપૂર્વ ચેરમેન એસઆર નરસિંહને 13 જુલાઈના માઇલસ્ટોન પર ટિપ્પણી કરતા તર્ક આપ્યો હતો કે ઊંચા રિન્યુએબલ હિસ્સાની સાથે વધુ મજબૂત ગ્રીડ અનુશાસન-શિસ્ત હોવું જરૂરી છે.

GRID-INDIA એ સેન્ટ્રલ ઇલેક્ટ્રિસીટી રેગ્યુલેટરી કમિશન (CERC) ને એવા રિન્યુએબલ જનરેટરોને ડિસ્કનેક્ટ કરવાની સત્તા માટે અરજી કરી છે જે વારંવાર ગ્રીડ નિયમોનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. રિન્યુએબલ જનરેટરો માટે તેમના પ્લાન્ટ્સમાં લો-વોલ્ટેજ અને હાઇ-વોલ્ટેજ રાઇડ-થ્રુ (LVRT અને HVRT) ક્ષમતા ધરાવતા સાધનો લગાવવા ફરજિયાત છે. આ એવા સાધનો છે જે અસ્થાયી વોલ્ટેજ સમસ્યાઓ દરમિયાન ડિસ્કનેક્ટ થઈને સમસ્યા વધારવાને બદલે જોડાયેલા રહીને ગ્રીડને સ્થિર રાખવામાં મદદ કરે છે. કમિશને હજુ સુધી આ પરવાનગી આપી નથી. તે કદાચ જનરેટરો તરફથી વિરોધ હોવાને કારણે બની રહ્યું છે.

સુધારેલા ધોરણો

CEA ને ગ્રીડ રેગ્યુલેશન્સ માટેના લાંબા સમયથી બાકી રહેલા નવા ટેકનિકલ ધોરણો જાહેર કરવા માટે પણ વિનંતી કરી છે. ભારતના ઊર્જા ક્ષેત્રના પરિવર્તનનો આગામી તબક્કો માત્ર વધુ સોલર પેનલ્સ અને વિન્ડ ટર્બાઇન સ્થાપિત કરીને જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વીજળી સિસ્ટમને વધુ ફ્લેક્સિબલ બનાવીને જીતી શકાશે. સો ગીગા વૉટથી વધુનું ક્ષણિક વિન્ડ અને સોલર ઉત્પાદન અને VRE નો 42.79 ટકાનો હિસ્સો એવો માઇલસ્ટોન છે જે આગામી લક્ષ્ય સુધી પહોંચવા માટે વધુ કામ કરવાની યાદ અપાવે છે. હવે પડકાર માત્ર ગ્રીન કેપેસિટી વધારવાનો નથી, પરંતુ ક્લીન વીજળીના દરેક યુનિટનો યોગ્ય ઉપયોગ થાય, ટ્રાન્સમિટ થાય અને શોષાઈ શકે તે સુનિશ્ચિત કરવાનો છે. ઓછી અક્ષય ઊર્જા હોવા કરતાં વધુ અક્ષય ઊર્જા હોવી એ વધુ સારી પરિસ્થિતિ છે, પરંતુ તેમ છતાં તે એક મોટો પડકાર તો છે જ છે.