એક્સિસ મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં ફ્રન્ટ-રનર પૂર્વ ચીફ ડીલર વીરેશ જોશી પર SEBIએ સાત વર્ષનો  પ્રતિનબંધ

જોશીએ દુબઈ સ્થિત પ્રીજેશ કુરાનીને મ્યુચ્યુઅલ ફંડના આગામી સોદાઓ સંબંધિત ગોપનીય માહિતી લીક કરીને એક્સિસ મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં ચીફ ડીલર તરીકેના પોતાના પદનો દુરુપયોગ કર્યો

સુમિત દેસાઈ અને પ્રણવ વોરા પર પાંચ વર્ષ માટે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે, જ્યારે વૈભવ પંડ્યા અને નિશિલ મારફતિયા, ઓલ્ગા ટ્રેડિંગ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, કૃણાલ ખમાર, કમલેશ ધનરાજાની, ભાવિન શાહ, રૂપાંત શાહ, વીઝા કેપિટલ પાર્ટનર્સ, સુરેશ જાજુ, વિમલા જાજુ, અંકિત જાજુ અને શીપ્રા સુમીત કાબરા પર પણ પ્રતિબંધ

રોકાણકારોનું હિત ઘવાતું હોવાથી વીરેશ જોશીને રૂ.૩ કરોડનો દંડ ફટકાર્યો; તદુપરાંત ૨૧ એકમો પર માર્કેટમાં સોદા કરવા પર પ્રતિબંધ લગાડ્યો, રૂ. ૩૦.૫૬ કરોડ જપ્ત કરવામાં આવ્યા

છેલ્લા થોડા સમયથી વિવાદમાં અટવાયેલા ક્સિસ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ફ્રન્ટ-રનિંગ કેસમાં પોતાના આખરી આદેશમાં, બજાર નિયામક સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) એ ભૂતપૂર્વ ચીફ ડીલર વીરેશ જોશીને સાત વર્ષ માટે બજારમાંથી બાર (મુક્ત/પ્રતિબંધિત) કર્યા છે. સાથે જ ₹૩ કરોડનો આર્થિક દંડ ફટકાર્યો છે અને ગેરકાયદેસર ટ્રેડિંગ સ્કીમમાંથી મેળવેલા ગેરકાયદેસર નફાને જપ્ત કરવાની પુષ્ટિ કરી છે. આ અંતિમ આદેશમાં ફ્રન્ટ-રનિંગ કામગીરીમાં સામેલ અન્ય ૨૦ વ્યક્તિઓ અને સંસ્થાઓ પર પણ બજાર પ્રવેશ પર પ્રતિબંધ અને દંડ લાદવામાં આવ્યો છે.

૨૪ જુલાઈ ૨૦૨૬ ના રોજ જારી કરાયેલા ૧૪૬ પાનાના આદેશમાં, SEBI એ તારણ કાઢ્યું હતું કે વીરેશ જોશીએ દુબઈ સ્થિત પ્રીજેશ કુરાનીને મ્યુચ્યુઅલ ફંડના આગામી સોદાઓ સંબંધિત ગોપનીય માહિતી લીક કરીને એક્સિસ મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં ચીફ ડીલર તરીકેના પોતાના પદનો દુરુપયોગ કર્યો હતો. પ્રીજેશ કુરાનીએ અન્ય સહયોગીઓની મદદથી ગોઠવવામાં આવેલા બહુવિધ મ્યુલ (mule) ખાતાઓ દ્વારા ફ્રન્ટ-રનિંગ ટ્રેડ્સ પૂરા કર્યા હતા.

નફાની ભાગીદારીનો રેશિયો મારા માટે ૯૦ ટકા અને ગોઠવણ કરનારાઓ માટે ૧૦ ટકા હતો. ટેક્સની જવાબદારીને ધ્યાનમાં લેતા, ક્યારેક મારો નફાનો હિસ્સો ઘટીને ૬૦%-૮૦% થઈ જતો હતોઃ વીરેશ જોશી

આદેશમાં, SEBI ના ચીફ જનરલ મેનેજર (CGM) અને અર્ધ-ન્યાયિક સત્તાધિકારી બીજુ એસ. એ જણાવ્યું હતું કે, “આ કેસમાં, માહિતી પહોંચાડનાર વીરેશ જોશીનું વર્તન વધુ ગંભીર છે. ફ્રન્ટ રનિંગ દ્વારા કરાયેલી ગેરકાયદે કમાણી સરખામણી કરી શકાય તેવા અન્ય કેસો કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે. ઉપરાંત, ૩૧ માર્ચ ૨૦૨૨ ના રોજ આ બિગ ક્લાયન્ટ (એક્સિસ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ) પાસે આશરે ૧.૨૮ કરોડ રોકાણકારોના ખાતા હતા. સામેલ ગેરકાયદે કમાણી અને મોટો રોકાણકાર આધાર, બજારના દુરુપયોગનું પ્રમાણ દર્શાવે છે. વીરેશ  જોશી માત્ર માહિતીના નિષ્ક્રિય વાહક ન હતા; રેકોર્ડ પરની સામગ્રી દર્શાવે છે કે તેમણે આ યોજના ઘડી અને સંચાલિત કરી, એક્ઝિક્યુટર (પ્રીજેશ કુરાની) ની ઓળખ કરી તેની સાથે તાલમેલ સાધ્યો, ટ્રેડિંગ પ્રવૃત્તિ નિર્દેશિત કરી અને દુબઈ સ્થિત એક કંપની દ્વારા ગેરકાયદેસર નફાને રૂટ કરવામાં મદદ કરી, જે આ યોજનાને આગળ ધપાવવા અને ગેરકાયદેસર કમાણીના ટ્રેલને છુપાવવા માટે જ સ્થપાઈ હોય તેમ લાગે છે. વાસ્તવમાં, વીરેશ જોશીએ ૨૬ ઓગસ્ટ ૨૦૨૨ ના રોજ પોતાના નિવેદનમાં, જ્યારે ફ્રન્ટ-રનિંગ પ્રવૃત્તિ દ્વારા સર્જાયેલા નફા વિશે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે જણાવ્યું હતું કે, ‘નફાની ભાગીદારીનો રેશિયો-ગુણોત્તર મારા માટે ૯૦ ટકા અને ગોઠવણ કરનારાઓ માટે ૧૦ ટકા હતો. ટેક્સની જવાબદારીને ધ્યાનમાં લેતા ક્યારેક મારો નફાનો હિસ્સો ઘટીને ૬૦ ટકાથી ૮૦ ટકા થઈ જતો હતો.’ આમ, પોતાની કબૂલાતથી વીરેશ જોશીએ વર્તમાન ગેરકાયદેસર ફ્રન્ટ-રનિંગ સ્કીમ દ્વારા આશરે રૂ. ૧૮.૩૩ કરોડનો નફો કર્યો છે.”

“પ્રીજેશ કુરાનીની ભૂમિકા પણ અન્ય કેસોમાં સામાન્ય ફ્રન્ટરનર કરતાં વધુ ગંભીર જણાય છે, કારણ કે તે માત્ર પોતાના કે એક જ કનેક્ટેડ ખાતામાં સોદા કરી રહ્યો ન હતો. પ્રીજેશ કુરાની આ યોજનાના ઓફશોર એક્ઝિક્યુશન હબ તરીકે કામ કરતો હતો. અન્ય ફ્રન્ટ-રનિંગ કેસોથી અલગ, જ્યાં ફ્રન્ટ-રનિંગ એન્ટિટી માત્ર બિગ ક્લાયન્ટની બિન-જાહેર માહિતી મેળવે છે અને ટ્રેડ કરે છે, જ્યારે પ્રીજેશ કુરાનીની ભૂમિકા ક્રોસ-બોર્ડર એક્ઝિક્યુશન, મલ્ટિપલ કનેક્ટેડ એકાઉન્ટ્સનો ઉપયોગ, ટ્રેડિંગ સેટઅપનું કોઓર્ડિનેશન અને ટ્રેડ્સને વાસ્તવમાં કોણ નિયંત્રિત કરે છે અને તેનો લાભ મેળવે છે તે છુપાવવા સુધી વિસ્તરેલી હતી. આનાથી તે આ યોજના પાર પાડવામાં અને તેને છુપાવવામાં કેન્દ્રીય ભૂમિકામાં રહ્યો હતો. આમ, વીરેશ જોશી અને પ્રીજેશ કુરાની દ્વારા ભજવવામાં આવેલી વ્યાપક કાર્યકારી ભૂમિકા તેમની ગંભીરતામાં વધારો કરે છે અને મ્યુલ એકાઉન્ટ માલિકો અને આવા એકાઉન્ટ્સના આયોજકોની સરખામણીમાં તેમના પર વધુ પ્રતિબંધ અને દંડ વ્યાજબી ઠેરવે છે. નિયામકે તારણ કાઢ્યું હતું કે આ સ્કીમ ૧ સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ થી ૩૧ માર્ચ ૨૦૨૨ ના તપાસ સમયગાળા દરમિયાન ચાલી હતી અને એક્સિસ મ્યુચ્યુઅલ ફંડના ઓર્ડર પહેલાં એક્ઝિક્યુટ કરાયેલા સંગઠિત ખરીદ અને વેચાણના સોદાઓ દ્વારા ₹૩૦.૫૬ કરોડનો ગેરકાયદેસર નફો થયો હતો.

વીરેશ જોશી, પ્રીજેશ કુરાની, ધારિણી કુરાની, રેખા કુરાની, ભારતી નવનીત ગોડાયા, MKB બિસ્પોક ઓડિયો જનરલ અને બિંદેશ કુરાનીને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં પ્રવેશ કરવા અને સાત વર્ષ માટે સિક્યોરિટીઝની ખરીદી, વેચાણ કે વ્યવહાર કરવાથી પ્રતિબંધિત કર્યા

અંતિમ સૂચનાઓ હેઠળ, SEBI એ વીરેશ જોશી, પ્રીજેશ કુરાની, ધારિણી કુરાની, રેખા કુરાની, ભારતી નવનીત ગોડાયા, MKB બિસ્પોક ઓડિયો જનરલ અને બિંદેશ કુરાનીને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં પ્રવેશ કરવા અને સાત વર્ષ માટે સિક્યોરિટીઝની ખરીદી, વેચાણ કે વ્યવહાર કરવાથી પ્રતિબંધિત કર્યા છે. સુમિત દેસાઈ અને પ્રણવ વોરા પર પાંચ વર્ષ માટે પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે, જ્યારે વૈભવ પંડ્યા અને નિશિલ મારફતિયા, ઓલ્ગા ટ્રેડિંગ પ્રાઇવેટ લિમિટેડ, કૃણાલ ખમાર, કમલેશ ધનરાજાની, ભાવિન શાહ, રૂપાંત શાહ, વીઝા કેપિટલ પાર્ટનર્સ, સુરેશ જાજુ, વિમલા જાજુ, અંકિત જાજુ અને શીપ્રા સુમીત કાબરા સહિતના બાકીના નોટિસીસને ત્રણ વર્ષ માટે બાર કરવામાં આવ્યા છે. SEBI એ જણાવ્યું હતું કે ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૩ ના તેના વચગાળાના આદેશ હેઠળ વિતાવેલો સમયગાળો આ પ્રતિબંધિત સમયગાળા સામે સરભર કરવામાં આવશે.

વચગાળાના આદેશ અનુસાર અગાઉથી જપ્ત કરાયેલી રૂ. ૩૦.૫૬ કરોડની રકમને ડિસગોર્જમેન્ટ (ગેરકાયદે કમાણીની જપ્તી) રકમ તરીકે ગણવામાં આવશે

નિયામકે નિર્દેશ આપ્યો છે કે વચગાળાના આદેશ અનુસાર અગાઉથી જપ્ત કરાયેલી રૂ. ૩૦.૫૬ કરોડની રકમને ડિસગોર્જમેન્ટ (ગેરકાયદે કમાણીની જપ્તી) રકમ તરીકે ગણવામાં આવશે અને તેને ઇન્વેસ્ટર પ્રોટેક્શન એન્ડ એજ્યુકેશન ફંડ (IPEF) માં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવશે. આ ઉપરાંત, તમામ નોટિસીસને ગેરકાયદેસર કમાણી પર વાર્ષિક ૧૨ ટકા લેખે વ્યાજ ચૂકવવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે, જેની ગણતરી તપાસ પૂરી થયાના સમયથી લઈને જપ્ત રકમ જમા થયાની તારીખ સુધી કરવામાં આવશે, અને આ વ્યાજ પણ IPEF માં જમા થશે.

નાણાકીય દંડ

બજાર પ્રતિબંધ ઉપરાંત, SEBI એ SEBI એક્ટ હેઠળ નાણાકીય દંડ પણ ફટકાર્યો છે. વીરેશ જોશીને રૂ. ૩ કરોડ ચૂકવવાનો નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે, જ્યારે પ્રીજેશ કુરાનીને રૂ. ૧ કરોડનો દંડ ફટકારવામાં આવ્યો છે. સુમિત દેસાઈને રૂ. ૬૫ લાખ, પ્રણવ વોરાને રૂ. ૫૦ લાખ, નિશિલ મારફતિયા અને સુરેશ જાજુને રૂ. ૪૦-૪૦ લાખ, વૈભવ પંડ્યાને રૂ. ૫ લાખ, જ્યારે બાકીના મોટા ભાગના નોટિસીસને રૂ. ૧૦-૧૦ લાખનો દંડ કરવામાં આવ્યો છે. આદેશ મળ્યાના ૪૫ દિવસની અંદર દંડની રકમ ચૂકવવાની રહેશે.

SEBI એ ફ્રન્ટ-રનિંગ પદ્ધતિની પુષ્ટિ કરી

અંતિમ આદેશ અનુસાર, ચીફ ડીલર તરીકેની તેમની ભૂમિકાને કારણે વીરેશ જોશી પાસે એક્સિસ મ્યુચ્યુઅલ ફંડના આગામી ઓર્ડર અંગેની ગોપનીય માહિતીની પહોંચ હતી. SEBI એ જણાવ્યું હતું કે તેમણે આ બિન-જાહેર માહિતી દુબઈ સ્થિત પ્રીજેશ કુરાનીને આપી હતી, જેમણે પરિવારના સભ્યો અને અન્ય સંસ્થાઓ દ્વારા નિયંત્રિત બહુવિધ ખાતાઓ દ્વારા ફ્રન્ટ-રનિંગ સોદા કરવા માટે બ્રોકર્સ દ્વારા આપવામાં આવેલા ટ્રેડિંગ ટર્મિનલ્સનો ઉપયોગ કર્યો હતો. નિયામકે શોધી કાઢ્યું કે આ ખાતાઓએ એક્સિસ મ્યુચ્યુઅલ ફંડના મોટા ઓર્ડર પહેલાં સતત ટ્રેડ્સ પૂરા કર્યા હતા અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડના સોદાથી બજારના ભાવ બદલાતા જ તરત જ પોતાની પોઝિશન સ્ક્વેર ઓફ (બંધ) કરી દીધી હતી, જેનાથી ગેરકાયદેસર નફો થયો હતો. આ ટ્રેડ્સે સતત ‘બાય-બાય-સેલ’ અને ‘સેલ-સેલ-બાય’ પેટર્નનું પાલન કર્યું હતું.

SEBI એ વધુમાં નોંધ્યું કે સુમિત દેસાઈએ આ યોજનામાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા કેટલાંક ટ્રેડિંગ ખાતાઓની વ્યવસ્થા કરી હતી, પ્રણવ વોરાએ વધારાના ખાતાઓ મેળવવામાં મદદ કરી હતી અને વૈભવ પંડ્યાએ સુમિત દેસાઈ અને કુરાની વચ્ચે મધ્યસ્થી તરીકે કામ કર્યું હતું. તપાસમાં એ પણ બહાર આવ્યું છે કે ફ્રન્ટ-રનિંગ સોદાઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલ નફો શ્રી જોશી સુધી પહોંચતા પહેલા મધ્યસ્થીઓ દ્વારા રોકડમાં રૂટ કરવામાં આવ્યો હતો.

લાંબી ચાલેલી તપાસ

સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૧ થી માર્ચ ૨૦૨૨ દરમિયાન એક્સિસ મ્યુચ્યુઅલ ફંડના વ્યવહારોમાં તેની સર્વેલન્સ સિસ્ટમ્સે શંકાસ્પદ ટ્રેડિંગ પેટર્ન શોધી કાઢ્યા પછી શરૂ થયેલી SEBI ની અર્ધ-ન્યાયિક કાર્યવાહી આ આખરી આદેશ સાથે સમાપ્ત થાય છે. નિયામકે ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૩ માં એક વચગાળાનો આદેશ જારી કર્યો હતો, જેમાં રૂ. ૩૦.૫૬ કરોડનો કથિત ગેરકાયદે નફો જપ્ત કરવામાં આવ્યો હતો અને તપાસ પૂર્ણ થાય ત્યાં સુધી ૨૧ સંસ્થાઓને સિક્યોરિટીઝ માર્કેટમાં પ્રવેશવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. અંતિમ આદેશ પસાર થાય તે પહેલાં આ બાબતમાં વ્યાપક નિરીક્ષણો, જવાબો, સુનાવણી અને ઉલટતપાસ સામેલ હતી.

સમાંતર ED તપાસ

SEBI નો આદેશ એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ (ED) ની ચાલુ તપાસની પૃષ્ઠભૂમિમાં આવ્યો છે. ગયા વર્ષે ઓગસ્ટમાં, ED એ પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ (PMLA) હેઠળ વીરેશ જોશીની ધરપકડ કરી હતી, જેમાં એવો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો કે તેમણે અને તેમના સહયોગીઓએ ૨૦૧૮ થી ૨૦૨૧ દરમિયાન એક્સિસ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સાથે જોડાયેલી ફ્રન્ટ-રનિંગ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા ₹૨૦૦ કરોડથી વધુનો ગેરકાયદેસર નફો મેળવ્યો હતો.

ED એ આક્ષેપ કર્યો હતો કે ગુનાની કમાણી શેલ કંપનીઓ અને વિદેશી સંસ્થાઓ દ્વારા રૂટ કરવામાં આવી હતી, તાજેતરના દરોડા દરમિયાન ₹૧૭.૪ કરોડની સંપત્તિ સીઝ કરવામાં આવી હતી, અને લંડનમાં પ્રોપર્ટીઝ તથા દુબઈ અને યુકેમાં રોકાણ સહિતના આંતરરાષ્ટ્રીય મની ટ્રેઇલની તપાસ કરવામાં આવી રહી છે. એજન્સીની તપાસ ડિસેમ્બર ૨૦૨૪ માં મુંબઈ પોલીસ દ્વારા નોંધવામાં આવેલી ફર્સ્ટ ઈન્ફોર્મેશન રિપોર્ટ (FIR) માંથી ઉદ્ભવી છે અને તે SEBI ની નિયામક કાર્યવાહીથી સ્વતંત્ર રીતે ચાલુ છે. SEBI એ અગાઉ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે જ્યારે આ ગેરરીતિમાં એક્સિસ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સાથે સંકળાયેલી વ્યક્તિઓ સામેલ હતી, એક સંસ્થા તરીકે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કામગીરી અપ્રભાવિત રહી છે.