શેરબજારમાં થઈ રહેલી છેતરપિંડીથી તમારી જાતને કઈ રીતે બચાવશો?

રાતોરાત કરોડપતિ બની જવાના સપનાઓ લઈન શેરબજારમાં પ્રવેશતા રોકાણકારોની લાલચનો ફાયદો ઉઠાવીને ખંખેરી લેતા ધૂતારાઓથી ચેતતા રહો

દર વર્ષે ભારતીય રોકાણકારોને હજારો કરોડ રૂપિયાનો ચૂનો લગાવતી પાંચ મુખ્ય ફ્રોડ પેટર્ન સામે આવી છે. આ કૌભાંડો કેવી રીતે કામ કરે છે અને દરેક રોકાણકારે કઈ બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ

મુંબઈના એક અનુભવી શેર ટ્રેડરને વોટ્સએપ ગ્રૂપમાં જોડાવાનું આમંત્રણ મળ્યું. આ ગ્રૂપ કોઈ જાણીતી સ્ટોક બ્રોકરેજ કંપની દ્વારા ચલાવવામાં આવતું હોવાનો દાવો કરાયો હતો. આ ટ્રેડર શેરબજારનો અનુભવી ખેલાડી હતો. નવો નિશાળિયો નહોતો. આગામી થોડા અઠવાડિયામાં તેણે એક ટ્રેડિંગ એપ પર પોતાના પૈસા વધતા જોયા.  સ્ક્રીન પર તેના થોડા લાખ રૂપિયા વધીને ₹૨.૧ કરોડ દેખાવા લાગ્યા. પરંતુ જ્યારે તેણે નફો પાછો ખેંચવાનો પ્રયાસ કર્યો, ત્યારે બહાના શરૂ થઈ ગયા. અંતે તેણે પ્રયાસો છોડી દીધા ત્યાં સુધીમાં તે લગભગ રૂ. ૮૭ લાખ ગુમાવી ચૂક્યો હતો. તે શેરબજારને સારી રીતે સમજતો હતો, છતાં તે છેતરાઈ ગયો, કારણ કે તેને હરાવનાર બજાર નહોતું પરંતુ એક સુનિયોજિત ઠગાઈ હતી.

આ લેખનો મુખ્ય હેતુ એ જ છે. મોટાભાગની રોકાણ સલાહ તમને ખરાબ સોદાઓ વિશે ચેતવે છે, પરંતુ આ કૌભાંડ સાચો સોદો થાય તે પહેલાં જ બની જાય છે — એક સંગઠિત ફ્રોડ જે અસલી દેખાય અને અનુભવાય છે. સરકારી આંકડા મુજબ, ભારતમાં ૨૦૨૫ દરમિયાન સાયબર ફ્રોડના કારણે ₹૨૨,૫૦૦ કરોડનું નુકસાન થયું હતું. જેમાંથી ૭૫% કરતાં વધુ રકમ (લગભગ ₹૧૭,૦૦૦ કરોડ) માત્ર રોકાણ લગતા કૌભાંડોમાંથી જ ગુમ થઈ હતી.

ગેરંટીડ રિટર્નની ટીપ્સથી બચતા રહો 

સૌ પ્રથમ તો ઠગાઈ કરનારી વ્યક્તિ સો લોકોને એક જ સ્ટોકની ટીપ આપે છે. તેમાંથી ૫૦ લોકોને સ્ટોક ખરીદવા કહે છે અને બાકીના ૫૦ લોકોને વેચવા કહે છે. બીજા દિવસે સ્ટોક ગમે તે દિશામાં જાય, ૫૦ લોકોના જૂથને “સાચી” ટીપ મળી હોય તેવું લાગે છે — આ કોઈ કૌશલ્ય નથી પણ ગણિત છે. આ જીતેલા ૫૦ લોકોના ફરી બે ભાગ પાડીને નવા સ્ટોક માટે વિરુદ્ધ ટીપ અપાય છે. બે-ત્રણ રાઉન્ડ પછી, અમુક લોકોને સતત સાચી ટીપ્સ મળતી રહે છે અને તેમને લાગે છે કે આ ટીપ આપનાર બહુ નિષ્ણાત છે. ત્યારબાદ ખેલ બદલાય છે: “પ્રીમિયમ કોલ્સ” માટે ફી માંગવામાં આવે છે અથવા કોઈ ફી વગર માત્ર ભવિષ્યના નફામાં હિસ્સો માંગવામાં આવે છે. આ બીજી રીત વધુ સુરક્ષિત લાગે છે કારણ કે લાગે છે કે સામેની વ્યક્તિ જોખમ વહેંચી રહી છે. પરંતુ વાસ્તવમાં, જે લોકોના કોલ ખોટા પડે છે તેમને છોડી દેવામાં આવે છે, અને જેમના કોલ સાચા પડે છે તેમને મહત્તમ લૂંટવામાં આવે છે.

 તમને અમીર બનતા બતાવતી ખોટી એપ્લિકેશન

આ એ જ યુક્તિ છે જેમાં મુંબઈનો ટ્રેડર ફસાયો હતો. આ સૌથી ખતરનાક કૌભાંડ છે કારણ કે તે વાર્તાઓ નથી બતાવતું પરંતુ પુરાવા જેવા આંકડા બતાવે છે. તેમાં “ઇન્સ્ટિટ્યૂશનલ એકાઉન્ટ” કે પબ્લિક ઇશ્યૂમાં ગેરંટીડ એલોટમેન્ટની લાલચ અપાય છે, જેમાં અસલી બ્રોકર જેવી જ દેખાતી નકલી એપનો ઉપયોગ થાય છે. તમે પૈસા ટ્રાન્સફર કરો છો અને એપમાં તે રકમ વધતી દેખાય છે. રૂ. ૫ લાખ વધીને રૂ. ૬.૨ લાખ અને પછી રૂ. ૮.૫ લાખ બતાવે છે. આવી કમાણી જોઈને રોકાણકાર વધુ પૈસા રોકે છે. પરંતુ જ્યારે પૈસા ઉપાડવાનો સમય આવે ત્યારે ખરી રમત શરૂ થાય છે: “ટેક્સ”, “કોમ્પ્લાયન્સ ચાર્જ” કે “સેટલમેન્ટ ફી”ના નામે વધુ પૈસા માંગવામાં આવે છે. રોકાણકાર પોતાની રકમ મેળવવાની લાલચમાં આ વધારાની ફી પણ ભરી દે છે, પરંતુ તે રકમ ક્યારેય પાછી મળતી નથી. સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા-સેબી આ પ્રકારની ફેક એપ્સ સામે વારંવાર ચેતવણી આપી છે. આ એપ્સ વોટ્સએપ અને ટેલિગ્રામ લિંક્સના માધ્યમથી નવા રોકાણકારોને મોકલવામાં આવે છે. તેના પર અસલી દેખાતા લોગો અને નકલી સર્ટિફિકેટ્સ હોય છે.

જૂના ફેમિલી ફિઝિકલ શેર્સની જાળ

કોઈ અજાણ્યો કોલર તમને કહે છે કે તમારા સ્વર્ગસ્થ પિતા, માતા કે સગાએ દાયકાઓ પહેલાં ફિઝિકલ શેર સર્ટિફિકેટ ખરીદ્યા હતા, જેની કિંમત આજે લાખો રૂપિયા છે. આ પૈસા મેળવવા માટે શેર્સનું ડિમટીરિયલાઈઝેશન (ડીમેટ) કરવું પડશે જેના માટે ટ્રાન્સફર ફી, સ્ટેમ્પ ડ્યુટી કે વેરિફિકેશન ચાર્જ ભરવો પડશે. આ કૌભાંડ એટલા માટે સાચું લાગે છે કારણ કે કોલર પાસે તમારા પરિવારની સાચી માહિતી (જેમ કે કોઈ સગાનું નામ કે જૂની નોકરી) પહેલેથી હોય છે. આ ફ્રોડ ખાસ કરીને વારસામાં મળતી મિલકતોના કિસ્સામાં વધુ થાય છે. આવા કિસ્સામાં કોલરે આપેલા નંબર પર ક્યારેય વેરિફિકેશન ન કરો. કંપનીના રજિસ્ટ્રાર, ડિપોઝિટરી કે તમારા જાણીતા બ્રોકરનો સ્વતંત્ર રીતે સંપર્ક કરો.

ક્યારેય ના ચૂકવાય તેવું ચોક્કસ વળતર

આ જૂનું કૌભાંડ એટલા માટે ચાલે છે કારણ કે તે દર મહિને ૮ થી ૧૦ ટકા ગેરંટીડ વળતર અને મૂળ રકમ સંપૂર્ણ સુરક્ષિત રહેવાની લાલચ આપે છે. શરૂઆતમાં વળતર સમયસર મળે છે જેથી રોકાણકારનો વિશ્વાસ જીતી શકાય છે. પરંતુ વાસ્તવમાં આ એક પોન્ઝી સ્કીમ છે. આજના રોકાણકારોને અપાતું વળતર એ નવા રોકાણકારોના પૈસામાંથી જ આપવામાં આવે છે. જ્યાં સુધી નવા પૈસા આવતા રહે છે ત્યાં સુધી સ્કીમ ચાલે છે. જેવા નવા પૈસા આવવાના બંધ થાય છે, તે ભેગા થતા પેમેન્ટ્સ પણ બંધ થઈ જાય છે અને અંતે કંપની ગાયબ થઈ જાય છે. બજારમાં ઉતાર-ચઢાવ આવવો સ્વાભાવિક છે. જો કોઈ બજારની સ્થિતિ ગમે તે હોય તો પણ ફિક્સ્ડ રિટર્નની ખાતરી આપે છે, તો તે રોકાણ નથી પણ નાણાં ડૂબવાની ઊંધી ગણતરી છે.

સ્ટોક અચાનક ચર્ચામાં આવે તેમાં પમ્પ અને ડમ્પનું છટકું

આ કૌભાંડમાં તમારી પાસે સીધા પૈસા નથી માંગવામાં આવતા, પરંતુ ચોક્કસ શેર ખરીદવા માટે ઉકસાવવામાં આવે છે. કૌભાંડીઓ કોઈ નાની કંપનીના શેર્સ ચૂપચાપ ખરીદી લે છે, અને પછી વોટ્સએપ, ટેલિગ્રામ તથા યુટ્યુબ પર વાયરલ મેસેજ ફેલાવે છે કે આ કંપનીને મોટો ઓર્ડર મળવાનો છે કે અંદરની ખબર છે. જેમ જેમ લોકો શેર ખરીદવા લાગે છે તેમ ભાવ વધે છે. કિંમત ખૂબ વધી જાય એટલે મૂળ કૌભાંડીઓ પોતાના શેર્સ ઊંચા ભાવે વેચીને નીકળી જાય છે, અને પાછળથી ખરીદનારા રોકાણકારો મોટા નુકસાનમાં ફસાય છે.

તમામ કૌભાંડોમાં સમાનતા 

જુદી જુદી પદ્ધતિથી કરવામાં આવતા ઉપરોક્ત કૌભાંડો માણસની માનસિકતાનો ફાયદો ઉઠાવે છે. લાલચના કારણે મોટી ઓફર સાચી લાગે છે. “આજે જ છેલ્લો દિવસ છે” જેવી ઉતાવળ કરાવીને વિચારવાનો સમય અપાતો નથી. જાણીતી બ્રોકરેજ કંપની કે સંસ્થાના નામે ગ્રાહકનો વિશ્વાસ જીતવામાં આવે છે. ખોટા સ્ક્રીનશોટ અને ખોટા આંકડા બતાવીને લોકોને જાળમાં ફસાવવામાં આવે છે. શેરબજારમાં સમજી-વિચારીને જોખમ લેવામાં કંઈ ખોટું નથી. પરંતુ બજારનું સામાન્ય જોખમ લેવું અને કોઈ અજાણી વ્યક્તિ પર આંધળો વિશ્વાસ મૂકવો નહિ. બંને વચ્ચે મોટો તફાવત છે. કોઈપણ સાચી તક તમને ૧૦ મિનિટમાં નિર્ણય લેવા માટે મજબૂર નહીં કરે. સાચો એડવાઈઝર સત્તાવાર રજીસ્ટ્રેશન નંબર આપતાં ક્યારેય ખચકાશે નહીં. રોકાણ કરતાં પહેલાં, પૈસા ટ્રાન્સફર કરતાં પહેલાં અને વિશ્વાસ મૂકતાં પહેલાં — ચકાસણી (Verify) અવશ્ય કરો. આ એક નાની આદત તમારા મોટા નાણાકીય નુકસાનને બચાવી શકે છે.

રોકાણકારો આટલું ધ્યાન રાખે

– પબ્લિક ઇશ્યૂમાં ગેરેન્ટેડ એલોટમેન્ટ અપાવવાનો દાવા કરનારી એપથી બચતા રહો

– તમને ખબર ન પડે તો રોકાણ ન કરો, તમે તમારી મૂડી પણ ગુમાવી દેશો, લાલચ આપી ખંખેરી લેનારા અનેક સક્રિય છે

– દર મહિને ૮ થી ૧૦ ટકા ગેરંટીડ વળતર અને મૂળ રકમ સંપૂર્ણ સુરક્ષિત રહેવાની લાલચ આપી પોન્ઝી સ્કમી ચલાવનારાઓ સમયાંતરે ગાયબ થઈ જાય છે

– ખોટા સ્ક્રીનશોટ અને ખોટા આંકડા બતાવીને લોકોને જાળમાં ફસાવવામાં આવે છે

– વારસામાં મળનારા પૂર્વજોના શેર્સને ડિમટમાં રૂપાંતરિત કરી આપવા માટે ફોન કૉલરે આપેલા નંબર પર ક્યારેય વેરિફિકેશન ન કરો. કંપનીના રજિસ્ટ્રાર, ડિપોઝિટરી કે તમારા જાણીતા બ્રોકરનો સ્વતંત્ર રીતે સંપર્ક કરો. આ એક છટકું જ છે

– અજાણી એપ ડાઉન લોડ કરીને રોકાણ કરવાનું ન શરૂ કરે, પૈસો વધતો દેખાશે પણ ઉપાડી નહિ શકોઃ રોકાણ ગાયબ થઈ જશે