ક્વિક કોમર્સમાં ગેરરીતિઓ અને ગ્રાહકોની વધી રહેલી ફરિયાદો વધી

રાષ્ટ્રીય સ્તરના આંકડા (ભારત)

ગુજરાતની સ્થિતિ

ગુજરાતના મુખ્ય શહેરો (અમદાવાદ, વડોદરા, સુરત અને રાજકોટ) માં ક્વિક કોમર્સના વધતા વ્યાપ સાથે નોંધાયેલા આંકડા નીચે મુજબ છે:

ભારતમાં ૧૦ મિનિટમાં ગ્રોસરી અને સામાન ઘર સુધી પહોંચાડતા ‘ક્વિક-કોમર્સ’ ક્ષેત્રે એક મોટા બદલાવનો તબક્કો શરૂ થયો છે. અત્યાર સુધી ડાર્ક સ્ટોર્સની સંખ્યા વધારવી, ડિસ્કાઉન્ટ આપવા અને ગમે તે ભોગે ઓર્ડર મેળવવાની જે આંધળી દોડ હતી, તે હવે ધીમે ધીમે શાંત થઈ રહી છે. રોકાણકારો અને કંપનીઓ હવે એક જ પ્રશ્ન પૂછી રહ્યા છે: “શું આ મોડેલમાંથી ખરેખર કમાણી (નફો) થઈ શકે છે?” દિગ્ગજ રિસર્ચ એજન્સીઓ અને બજારના આંકડા દર્શાવે છે કે ૨૦૨૬ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળા સુધીમાં બ્લિન્કિટ આ ક્ષેત્રે ‘EBITDA એટલે કે રોકાણ પરના વ્યાજ ખર્ચ, વેરો, ઘસારા ખર્ચ અને તેને માટે લીધેલા દેવામાંથી મુક્ત થયા પહેલાની આવકની દ્રષ્ટિએ નફાકારક ભારતની બનનારી પ્રથમ કંપની બની છે. બીજીતરફ ઇન્સ્ટામાર્ટ અને ઝેપ્ટો હજુ પણ ઓર્ડરદીઠ થતી ખોટ ઘટાડવાના મથામણ કરી રહી છે.

અંધાધૂંધ રોકાણથી ‘યુનિટના આર્થિક ગણિતો તરફ વધી રહેલી કંપનીઓ 

આ ધંધામાં પડનારી કંપનીઓએ આરંભમાં રોકડનું નુકસાન કરીને પણ ગ્રાહકોની સંખ્યા વધારવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. ઓક્ટોબર ૨૦૨૫થી માર્ચ ૨૦૨૬ વચ્ચે બજારમાં ૨૪-૨૭ ટકા સુધી અંધાધૂંધ ડિસ્કાઉન્ટ આપવામાં આવતા હતા, જે હવે ઘટીને ૧૯-૨૦ ટકા ડિસ્કાઉન્ટ પર આવીને સ્થિર થયા છે. ઉદાહરણ આપીને વાત કરીએ તો ક્વિક કોમર્સના સેક્ટરમાં પડેલી કંપની આરંભમાં કોઈ નવી ચાઇનીઝ રેસ્ટોરન્ટના ભોજનની લોકોને ટેવ પાડવા મફત કે અડધા ભાવે ખાવાનું આપે છે. ત્યારબાદ પણ પછી ધંધો ટકાવી રાખવા તેણે વ્યાજબી ભાવ અને ક્વોલિટી પર જવું પડે છે. ક્વિક-કોમર્સની કંપનીઓ પણ અત્યારે ધંધો ટકાવી રાખવાની સાથે ગ્રાહકોને વાજબી ભાવથી સપ્લાય મળે તેના પર જ ફોકસ કરી રહી છે. 

માત્ર ગ્રોસરી એટલે કે દૂધ, શાકભાજી, બ્રેડ વેચીને નફો કમાવો મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેમાં માર્જિન ખૂબ ઓછું હોય છે. કારણ કે એક ડાર્ક સ્ટોરને ભાડું અને ડિલિવરી બોયનો ખર્ચ કાઢીને બ્રેક-ઇવન- રોકાણ સામે આવકને સરભર કરવા માટે રોજના ઓછામાં ઓછા ૧,૧૦૦ થી ૧,૨૦૦ ઓર્ડર મળવા જરૂરી છે. આ ક્ષેત્રમાં બ્લિન્કિટ આગળ નીકળી ગયું છે, કારણ કે તેણે માત્ર ઓર્ડર વધારવા પર નહીં પણ ઓપરેશનલ શિસ્ત પર ધ્યાન આપ્યું છે. બ્લિન્કિટ સપ્લાય કરવાના એ જ સામાન પર અન્ય પ્લેટફોર્મ કરતા ૫થી ૧૫ ટકા વધુ કિંમત વસૂલવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. બ્લિન્કિટનું ફોકસ પ્રીમિયમ ગ્રાહકો અને નેટવર્કની કાર્યક્ષમતા વધારવા પર આવી ગયું છે.

૬ મોટા ખેલાડીઓ અને ૬ અલગ રસ્તા

હાલ ભારતના $૫૦ બિલિયનના ક્વિક-કોમર્સ બજારમાં ૯૦ ટકા હિસ્સો માત્ર ત્રણ પ્યોર-પ્લે કંપનીઓ બ્લિન્કિટ, ઇન્સ્ટામાર્ટ અને ઝેપ્ટો પાસે જ છે. પરંતુ બાકીના ૧૦ ટકા હિસ્સા માટે ઇ-કોમર્સના મહારાથીઓ મેદાનમાં ઊતર્યા છે. છતાં બ્લિન્કિટ બજારમાં સૌથી આગળ છે. બ્લિન્કિટ ૩૦૦ થી વધુ શહેરોમાં ૨,૪૦૦થી વધુ ડાર્ક સ્ટોર્સ સાથે નફો કરી રહ્યું છે. ઇન્સ્ટામાર્ટ-સ્વિગી ખોટ ઘટાડીને ઝેપ્ટો સામે ગુમાવેલો બજાર હિસ્સો પાછો મેળવવા મથી રહ્યું છે. ઝેપ્ટો વેલ્યુ-કોન્શિયસ ગ્રાહકો પર ફોકસ કરી રહ્યું છે. ઝેપ્ટોએ નફાકારકતા પર ફોકસ કરવાના હેતુથી તેનો પબ્લિક ઇશ્યૂ હાલ પૂરતો મુલતવી રાખ્યો છે. બીજીતરફ ફ્લિપકાર્ટના વિશાળ લોજિસ્ટિક્સ અને ગ્રાહક આધારનો ઉપયોગ કરીને ૧૩૦થી વધુ શહેરોમાં ૧,૦૦૦ માઇક્રો-ફુલફિલમેન્ટ સેન્ટર્સ સુધી પહોંચી ગયું છે. એમેઝોન નાઉ પણ આગામી વર્ષોમાં કરોડો ડોલરના રોકાણની યોજના સાથે માર્કેટમાં પગપેસારો કરી રહ્યું છે. ટાટા ગ્રુપની કંપની બિગબાસ્કેટ ગ્રોસરીના જૂના રાજામાંથી હવે નવા મુખ્ય કારોબારી અધિકારી હેઠળ ક્વિક-કોમર્સના મોડેલમાં સેટ થવા મથી રહ્યું છે.

હવે ગ્રોસરીથી આગળ બ્યુટી અને પ્રાઇવેટ લેબલ્સનો ખેલ શરૂ

ગ્રોસરી પ્લેટફોર્મ પર ગ્રાહકોને વારંવાર ખેંચીને લાવે છે, પરંતુ કમાણી કરાવી આપતી નથી. તેથી હવે પ્લેટફોર્મ્સ બ્યુટી, પર્સનલ કેર અને હોમ એપ્લાયન્સિસ જેવા વધુ માર્જિનવાળા સેક્ટર્સ તરફ વળી રહ્યા છે. આ અત્યારે કુલ ગ્રોસ મર્ચેન્ડાઇઝ વેલ્યુના ૨૯ ટકા હિસ્સો ધરાવે છે. તદુપરાંત આ પ્લેટફોર્મ્સ પોતાની ‘પ્રાઇવેટ લેબલ્સ’ (પોતાની બ્રાન્ડ્સ) પણ લોન્ચ કરી રહ્યા છે. ઇન્સ્ટામાર્ટેે સુપ્રીમ હાર્વેસ્ટ અને નોઈસના લેબલ સાથે પનીર બ્રેડ અને આઈસક્રીમના પ્રોડક્ટ્સ લોન્ચ કર્યા છે.  બ્લિન્કિટે હોલ ફાર્મના લેબલથી પ્રોડક્ટ્સ મૂકવા માંડ્યા છે. ઝેપ્ટો ડેઈલી ગુડના નામથી પ્રોડક્ટ્સ મૂકી રહી છે. ઉદાહરણ આપીને વાત કરીએ તો તમે મેડિકલ સ્ટોર પર પેરાસિટામોલ લેવા જાઓ અને સ્ટોરવાળો પોતાની જ બ્રાન્ડની ગોળી આપે તે રીતે તેઓ કામકાજને આગળ વધારી રહ્યા છે. આ પ્રોડક્ટ્સના વેચાણમાં તેમને સહજ રીતે ૫૦ ટકા નફો મળતો હોય છે. આમ આ જ રીતે કામ કરવા પર ક્વિક-કોમર્સ કંપનીઓએ પ્રાઇવેટ લેબલ્સ થકી બજારમાં પોતાના પ્રોડક્ટ્સ મૂકવા માંડ્યા છે. તેની મદદથી જ તેઓ ગ્રાહકોને પોતાની એપ પર ઓર્ડર મૂકવા માટે પાછા ખેંચી લાવે છે. 

નાના શહેરો તરફ પ્રયાણ શરૂ

હાલમાં ભારતના ઇ-કોમર્સના ૬૦ટકાથી વધુ ટ્રાન્ઝેક્શન ટાયર-૨ અને ટાયર-૩ એટલે કે નાના શહેરોમાંથી આવે છે. ૨૦૩૦ સુધીમાં ક્વિક-કોમર્સનો ૩૦ ટકા ખર્ચ નાના શહેરોમાંથી થવાનો અંદાજ છે. જોકે, નાના શહેરોમાં ગણિત અલગ હશે. ત્યાં ૧૦ મિનિટની જગ્યાએ ૩૦ મિનિટની ડિલિવરી ચાલી શકે છે અને એક જ ડાર્ક સ્ટોર આખા શહેરને કવર કરી શકે છે. પરંતુ, શું નાના શહેરો એક સાથે ૪-૫ પ્લેટફોર્મને ટકાવી શકશે? તે મોટો સવાલ છે.

અહેવાલનો નિષ્કર્ષ

ભારતમાં ૨૦૩૦ સુધીમાં ક્વિક-કોમર્સ માર્કેટ $૨૫૦ બિલિયન-અબજ ડૉલર સુધી પહોંચી શકે છે. આમ ક્વિક કોમર્સ માટે તકો અસીમ છે, પરંતુ  જે કંપની માત્ર સૌથી ઝડપી ડિલિવરી આપનાર જ નહિ, પરંતુ ઓપરેશનલ શિસ્ત, પ્રાઇવેટ લેબલ્સ અને નફાકારક ગ્રોથ વચ્ચે સંતુલન જાળવી શકશે તે જ કંપની હવે વિજેતા પણ એ જ બનશે.