શેરબજારની કમાણીમાંથી વધુ પૈસા કયો ટેક્સ ખેંચી જાય છે: STT કે LTCG?

શેરબજારની કમાણીમાંથી વધુ પૈસા કયો ટેક્સ ખેંચી જાય છે: STT કે LTCG?

શેરબજારમાં રોકાણકારો અને ટ્રેડર્સના મનમાં હંમેશાં એક જ સવાલ રમે છે કે તેમના રિટર્ન (નફા) પર કયો ટેક્સ સૌથી વધુ બોજ નાખે છે? પ્રત્યક્ષ અને વિશ્લેષણાત્મક દ્રષ્ટિએ જોતાં, રોકાણકારની ટ્રેડિંગ પદ્ધતિ અને વ્યૂહરચનાના આધારે આનો જવાબ બદલાય છે. પરંતુ, મોટાભાગના એક્ટિવ ટ્રેડર્સ અને સતત ટ્રેડિંગ કરનારાઓ માટે ‘STT’ (સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ) સૌથી વધુ પૈસા ખેંચી જતો અને સૌથી મોટો છુપો બોજ સાબિત થાય છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં લાંબા ગાળાના રોકાણકારો માટે ‘LTCG ટેક્સ’ વધુ નફો ખેંચી જાય છે.

ભારતીય નાણા મંત્રી નિર્મલા સીતારામને પણ સ્વીકાર્યું છે કે STT અને LTCG એમ બંને પ્રકારના ટેક્સ એક જ ટ્રેડ પર વસૂલવા અંગે બજારમાં ઘણો વિવાદ ચાલી રહ્યો છે. દક્ષમ કેપિટલના શિફ ઈન્વેસ્ટમેન્ટ ઓફિસર અચિન ભારદ્વાજના જણાવ્યા મુજબ, ભારત દુનિયાના એવા વિરલ બજારોમાંથી એક છે જ્યાં એક જ ટ્રેડ/ટ્રાન્ઝેક્શન પર ટેક્સ (STT) અને નફા પર કેપિટલ ગેઈન્સ ટેક્સ (LTCG) બંને લેવાય છે.

શું સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ સૌથી વધુ પૈસા ખેંચી જતો દયાહીન ટેક્સ છે?

STT એ માત્ર નફા પર નહીં, પરંતુ ટ્રાન્ઝેક્શનના કુલ મૂલ્ય પર વસૂલવામાં આવે છે. STT ની સૌથી મોટી ખાસિયત એ છે કે રોકાણકાર કે ટ્રેડરને ટ્રેડમાં ભારે નુકસાન થયું હોય તો પણ તેણે STT ચૂકવવો જ પડે છે. ડિલિવરી આધારિત ટ્રેડિંગમાં ખરીદી અને વેચાણ બંને સમયે 0.10 ટકા લેખે STT લાગે જ છે. બીજું, પહેલી એપ્રિલ 2026થી ફ્યુચર્સ પર 0.05 ટકા અને ઓપ્શન્સ પ્રીમિયમ પર 0.15 ટકા જેટલો ઊંચો STT કરી દેવાયો છે.

જે ટ્રેડર્સ વર્ષ દરમિયાન વારંવાર (Intraday/F&O) ખરીદ-વેચાણ કરે છે, તેમનો નફો ઓછો હોય કે ખોટ ગઈ હોય, તો પણ તેમની મૂળ મૂડી અને બ્રોકરેજમાંથી મોટો હિસ્સો સતત કાપવામાં આવે છે. આમ, ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ વધારે હોવાથી STT ધીમે ધીમે ટ્રેડરનો મોટા ભાગનો નફો કે રિટર્ન ગળી જાય છે.

લોંગ ટર્મ કેપિટલ ગેઈન્સ ટેક્સ: માત્ર નફા પર લાદવામાં આવતો ટેક્સ

બાર મહિનાથી વધુ સમય માટે શેર અથવા ઇક્વિટી મ્યુચ્યુઅલ ફંડ હોલ્ડ કર્યા બાદ વેચવામાં આવે ત્યારે LTCG ટેક્સ લાગે છે. 

• નફા પર જ ટેક્સ: જો રોકાણકારને ખોટ જાય તો LTCG ટેક્સ ચૂકવવાનો થતો નથી, કારણ કે તે માત્ર ‘એલિજિબલ નફા’ પર ગણાય છે.

• રૂ. 1.25 લાખનો નફો ટેક્સ વિના લઈ જવાની વાર્ષિક છૂટ: નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન રૂ. 1.25 લાખ સુધીના કુલ વાર્ષિક નફા પર ઝીરો ટેક્સ છે. આ મર્યાદાથી ઉપરના નફા પર જ 12.50 ટકાનો ફ્લેટ રેટ લાગે છે.

• ઉદાહરણ સાથે સમજણ: જો કોઈ રોકાણકારને રૂ. 2 લાખનો શુદ્ધ લોંગ-ટર્મ નફો થાય, તો રૂ. 1.25 લાખની છૂટ બાદ માત્ર રૂ. 75,000 પર 12.50 ટકા લેખે રૂ. 9,375 જ ટેક્સ થાય છે. 

• શા માટે ઓછો ભાર: કારણ કે આ ટેક્સ વેચાણની આખી રકમ પર નથી પરંતુ માત્ર રૂ. 1.25 લાખથી ઉપરના નફા પર જ ગણાય છે, તેથી શિસ્તબદ્ધ અને લાંબા ગાળાના રોકાણકારો માટે તે કમ્પાઉન્ડિંગ રિટર્નમાં મોટો વિઘ્ન બનતો નથી.

નિર્ણાયક અવલોકન

• ડે-ટ્રેડર્સ, F&O અને એક્ટિવ ટ્રેડર્સ માટે: STT એ સૌથી વધુ પૈસા ખેંચી જતો ટેક્સ છે. ટ્રેડર ભલે વર્ષના અંતે ખોટમાં હોય, છતાં તેણે લાખો રૂપિયા ટ્રાન્ઝેક્શન વેલ્યુના આધારે STT પેટે ચૂકવી દીધા હોય છે.

• બાય એન્ડ હોલ્ડ એટલે કે લાંબા ગાળાના ઇન્વેસ્ટર્સના નફામાંથી LTCG ટેક્સ વધુ પૈસા ખેંચી જાય છે. લાંબા ગાળે શેરનો ભાવ 3x કે 5x થઈ જાય ત્યારે મોટો નફો થાય છે અને તે સમયે ₹1.25 લાખની મર્યાદા પછીનો 12.50 ટકા ટેક્સ મૂલ્યની દ્રષ્ટિએ મોટી રકમ બને છે. ભારતીય ટેક્સ સિસ્ટમમાં STT એ એક ‘ગેરંટીડ ટેક્સ વસૂલી’ છે જે બજાર ધટે કે વધે, નફો થાય કે નુકસાન, સરકારના ખાતામાં રોકાણકારના ખિસ્સામાંથી પૈસા પહોંચાડી દે છે.