વેઈટ લૉસ અને ડાયાબિટીસની દવાઓથી દ્રષ્ટિ ગુમાવવાનું જોખમ?

વેઈટ લૉસ અને ડાયાબિટીસની દવાઓથી દ્રષ્ટિ ગુમાવવાનું જોખમ? USFDA ની ચેતવણી બાદ ભારતીય નિષ્ણાતોની જનહિતમાં મહત્વપૂર્ણ સલાહ

વજન ઘટાડવા અને ડાયાબિટીસના નિયંત્રણ માટે વપરાતી સેમાગ્લુટાઈડ (Semaglutide) અને ટિર્ઝેપેટાઈડ (Tirzepatide) જેવી લોકપ્રિય GLP-1 દવાઓથી આંખોની દ્રષ્ટિ ગુમાવવાની દુર્લભ બીમારી (NAION) થવાના જોખમ અંગે અમેરિકાની ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (USFDA) દ્વારા ૯ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ ચેતવણી જાહેર કરવામાં આવી છે. જોકે, ભારતના અગ્રણી ડાયાબિટીસ અને મેદસ્વિતા નિષ્ણાત તબીબોએ દર્દીઓને જનહિતમાં સ્પષ્ટ સલાહ આપી છે કે આ ચેતવણીથી ગભરાઈને ડૉક્ટરની સલાહ વિના આ દવાઓ અચાનક બંધ કરવી જોઈએ નહીં, કારણ કે આ આડઅસરનું જોખમ અત્યંત નહિવત છે. આ દવાઓના હૃદય, કિડની અને લીવર માટેના ફાયદા ઘણા મોટા છે. (આ સાથે આપવામાં આવેલી તસવીર પ્રતીકાત્મક તસવીર છે.)

USFDA ની ચેતવણી અને આંકડાકીય હકીકત

• લેબલ અપડેટ કરવાનો આદેશ: ૯ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ USFDA એ ઓઝેમ્પિક (Ozempic), વેગોવી (Wegovy) અને માઉન્જારો (Mounjaro)જેવી GLP-1 દવાઓના ઉત્પાદકોને પ્રોડક્ટ લેબલ પર ‘નોન-આર્ટેરિટિક એન્ટીરિયર ઈસ્કેમિક ઓપ્ટિક ન્યુરોપથી’ (NAION) ના સંભવિત જોખમનો ઉલ્લેખ કરવા નિર્દેશ આપ્યો છે.

• જોખમનું પ્રમાણ અત્યંત ઓછું: USFDA દ્વારા ૧૨૬ રેન્ડમાઈઝ્ડ ક્લિનિકલ ટ્રાયલ્સના વિશ્લેષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે GLP-1 દવા લેનારા ૧,૦૦,૦૦૦ દર્દી-વર્ષ (Patient-years) દીઠ NAION ના માત્ર ૬.૪ કેસ નોંધાયા છે, જ્યારે અન્ય દવાઓ લેનારાઓમાં આ પ્રમાણ ૩.૮ કેસ હતું. યુરોપિયન મેડિસિન્સ એજન્સી (EMA) એ પણ જૂન ૨૦૨૫ માં તેને ૧૦,૦૦૦ દર્દીઓએ માત્ર ૧ વધારાના કેસ જેટલી અત્યંત દુર્લભ (Very Rare) આડઅસર ગણાવી હતી.

  એક લાખ દર્દીઓની સરખામણી: ધારો કે ૧,૦૦,૦૦૦ (એક લાખ) દર્દીઓ આખું વર્ષ વેઈટ લૉસ કે ડાયાબિટીસની GLP-1 દવાઓ લે છે, તો તેમાંથી આખું વર્ષ પૂરું થતાં માત્ર ૬ કે ૭ લોકોને (ચોક્કસ કહીએ તો ૬.૪ લોકોને) જ આંખની આ તકલીફ થવાની શક્યતા રહે છે. તેની સામે, જે ૧,૦૦,૦૦૦ લોકો આ દવા નથી લેતા (અને સાદી કે અન્ય દવા લે છે), તેમાંથી પણ આખું વર્ષ પૂરું થતાં લગભગ ૪ લોકોને (૩.૮ લોકોને) આ તકલીફ થઈ શકે છે. એટલે કે, આ દવા લેવાને કારણે ૧ લાખ લોકોમાંથી વર્ષે માત્ર ૨ થી ૩ વધારાના લોકોમાં જ આ સમસ્યા જોવા મળી શકે છે.

• ૧૦ હજાર દર્દીઓની સરખામણી: યુરોપિયન મેડિસિન્સ એજન્સી (EMA) એ પણ જૂન ૨૦૨૫ માં આ વાતને સમર્થન આપતા કહ્યું હતું કે જો ૧૦,૦૦૦ દર્દીઓ એક વર્ષ સુધી આ દવા લે, તો તેમાંથી માત્ર ૧ વ્યક્તિને જ આ દવાને કારણે આંખની આ વધારાની આડઅસર થઈ શકે છે, જ્યારે બાકીના ૯,૯૯૯ દર્દીઓ આ સમસ્યાથી સંપૂર્ણપણે સુરક્ષિત રહે છે. તબીબી ભાષામાં આટલા ઓછા પ્રમાણને ‘અત્યંત દુર્લભ’ (Very Rare) આડઅસર ગણવામાં આવે છે.

ભારતમાં આ દવાઓનો વધતો વ્યાપ અને વર્તમાન સ્થિતિ

બજારમાં ઝડપી વિસ્તરણ: ભારતમાં સસ્તી જેનેરિક સેમાગ્લુટાઈડ અને નવી સારવાર આવવાથી GLP-1 દવાઓનું બજાર સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ સુધીમાં વાર્ષિક ૨,૪૯૨ કરોડ રૂપિયા પર પહોંચ્યું છે, જેમાં વાર્ષિક ધોરણે ૭૨ ટકાનો ઉછાળો નોંધાયો હોવાનું ફાર્મારેક ડેટામાં જણાવવામાં આવ્યું છે. એલી લિલીની ‘માઉન્જારો’ દવાનું વેચાણ ઓક્ટોબર સુધીના ૧૨ મહિનામાં ૨૨૯ ટકા વધીને ૧,૫૪૪ કરોડ રૂપિયા થયું છે.

ભારતમાં એક પણ કેસ નોંધાયો નથી: ઝાન્ડ્રા હેલ્થકેરના ડાયાબિટીસ અને ઓબેસિટી નિષ્ણાત ડૉ. રાજીવ કોવિલના જણાવ્યા મુજબ, ભારતની ફાર્માકોવિજિલન્સ સિસ્ટમમાં છેલ્લા દોઢ વર્ષમાં GLP-1 દવાઓને કારણે NAION નો એક પણ કેસ નોંધાયો નથી. ઓરલ સેમાગ્લુટાઈડ ભારતમાં સાડા ચાર વર્ષથી ઉપલબ્ધ છે અને તેમાં પણ કોઈ જોખમી સંકેત મળ્યા નથી. બેરિયાટ્રિક અને મેટાબોલિક સર્જન ડૉ. અપર્ણા ભાસ્કરે પણ તેમની પ્રેક્ટિસમાં આવો કોઈ કેસ ન મળ્યો હોવાનું જણાવ્યું છે.

NAION શું છે અને તેના લક્ષણો કયા છે?

આંખનો સ્ટ્રોક: NAION એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં આંખની મુખ્ય નસ (Optic Nerve)ના આગળના ભાગમાં લોહીનો પુરવઠો ઓછો થઈ જાય છે. તેમાં સામાન્ય રીતે સવારે ઊઠતી વખતે એક આંખમાં અચાનક અને દુખાવા વિના દ્રષ્ટિ ઓછી થતી જણાય છે. આ નુકસાન કાયમી હોઈ શકે છે અને તેને સંપૂર્ણપણે ઉલટાવવા માટે હાલમાં કોઈ ચોક્કસ સારવાર ઉપલબ્ધ નથી. નિષ્ણાતોના મતે ડાયાબિટીસ, મેદસ્વિતા, હાઈ બ્લડ પ્રેશર, સ્લીપ એપનિયા, ધૂમ્રપાન, કિડનીની બીમારી અને એનિમિયા જેવા રોગો પોતે જ આંખની નસને નુકસાન પહોંચાડવાનું જોખમ વધારે છે.

દર્દીઓ અને સામાન્ય નાગરિકો માટે જનહિતમાં માર્ગદર્શિકા

દવા અચાનક બંધ ન કરો: ડૉ. રાજીવ કોવિલના મતે, GLP-1 દવાઓ માત્ર બ્લડ શુગર અને વજન ઘટાડવા પૂરતી સીમિત નથી, પરંતુ તે હૃદય, કિડની અને લીવરને ગંભીર નુકસાનથી બચાવે છે. ડૉક્ટરની સલાહ વિના દવા બંધ કરવાથી આ અંગોની બીમારીઓ વકરી શકે છે.

ક્યારે આંખના ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો? દરેક દર્દીએ NAION ની તપાસ માટે અલગથી આંખોનું સ્ક્રીનિંગ કરાવવાની જરૂર નથી (ડાયાબિટીસના દર્દીઓએ પોતાની નિયમિત આંખની તપાસ ચાલુ રાખવી). પરંતુ, જો દવા લેતી વખતે અચાનક ઝાંખું દેખાય, આંખ સામે અંધારું આવે કે દ્રષ્ટિમાં કોઈ ફેરફાર જણાય, તો તાત્કાલિક આંખના નિષ્ણાત (Ophthalmologist) નો સંપર્ક કરવો.

વજન ઘટાડવાના શોર્ટકટ તરીકે ઉપયોગ ટાળો: ડૉ. અપર્ણા ભાસ્કરે ચેતવણી આપી છે કે વજન ઘટાડવાના ઈન્જેક્શન કે દવાઓને ‘ક્વિક ફિક્સ’ (ઝડપી ઉપાય) તરીકે ન લેવા જોઈએ. મેદસ્વિતા એક જટિલ બીમારી છે, તેથી કોઈપણ સારવાર શરૂ કરતા પહેલા દર્દીની મેડિકલ હિસ્ટ્રી અને આંખની નસની જૂની બીમારી અંગે નિષ્ણાત તબીબની દેખરેખ હેઠળ જ નિર્ણય લેવો હિતાવહ અને લાભદાયક છે.