ચણાના વાવેતરમાં ઘટાડાની ચિંતા વચ્ચે સરકારે આકસ્મિક સ્થિતિને પહોંચી વળવા એક્શન પ્લાન તૈયાર કર્યો
દેશના મુખ્ય રવી કઠોળ પાક ગણાતા ચણાના વાવેતરમાં ચાલુ સીઝનના પ્રારંભિક તબક્કામાં ઘટાડો જોવા મળતા કેન્દ્ર સરકાર સતર્ક બની છે. ચોમાસા બાદના (પોસ્ટ-મોન્સૂન) નબળા વરસાદ અને જમીનમાં ભેજના અભાવને કારણે વાવેતર ધીમું પડ્યું છે, જેને ધ્યાનમાં રાખીને સરકારે સંભવિત નુકસાન ટાળવા માટે વ્યાપક આકસ્મિક સ્થિતિને પહોંચી વળવાની યોજના-કન્ટિન્જન્સી પ્લાન તૈયાર કરવાની સાથેસાથે કૃષિકારો માટેની માર્ગદર્શિકા પણ તૈયાર કરી છે.
સરકારી આંકડા મુજબ ૧૩ નવેમ્બર સુધીમાં દેશમાં ચણાનું વાવેતર અંદાજે ૩૧.૧ લાખ હેક્ટર (૩.૧૧ મિલિયન હેક્ટર) વિસ્તારમાં થયું છે, જે ગત વર્ષના સમાન સમયગાળામાં ૩૯ લાખ હેક્ટર (૩.૯ મિલિયન હેક્ટર) હતું. સામાન્ય રીતે દેશમાં ચણાનું કુલ વાવેતર અંદાજે ૯૯.૮ લાખ હેક્ટરમાં થાય છે. વાવેતર પાછળ રહેવાના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે. એક, ૧ ઓક્ટોબરથી ૧૬ નવેમ્બર દરમિયાન દેશમાં ચોમાસા બાદનો વરસાદ સામાન્ય કરતાં લગભગ ૩૪ ટકા ઓછો નોંધાયો હોવાથી ચણાનું વાવેતર ઘટ્યું છે. બે, નૈઋત્યના ચોમાસાની નબળી સ્થિતિ અને ત્યારબાદ વરસાદ ખેંચાતા મહારાષ્ટ્ર, મધ્યપ્રદેશ, આંધ્રપ્રદેશ, ઉત્તરપ્રદેશ અને રાજસ્થાન જેવા મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યોમાં જમીનમાં પૂરતો ભેજ ન હોવાથી પણ વાવેતરમાં ઘટાડો થયો છે. જોકે વરિષ્ઠ અધિકારીઓના મતે, દિવાળી અને છઠ પૂજાના તહેવારો પૂર્ણ થયા બાદ ખેડૂતો અને શ્રમિકો ખેતરોમાં પરત ફરતા આગામી સપ્તાહોમાં વાવેતરમાં ઝડપ આવવાની પૂરી શક્યતા છે.
નવેમ્બર મહિનો ચણાના વાવેતર માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. જો આ સમયગાળામાં મોટી ઘટ રહેશે, તો અંતિમ ઉત્પાદન પર અસર પડી શકે છે. કઠોળના ભાવમાં થઈ રહેલા વધારા વચ્ચે સરકારે તુવેર અને અડદ સહિતના કઠોળની સંગ્રહખોરી અને કાળાબજારી સામે પણ કડક કાર્યવાહી શરૂ કરી છે. ૨૦૨૫-૨૬ના પાક વર્ષમાં ભારતમાં અંદાજે ૨૭૪ લાખ ટન (૨૭.૪ મિલિયન ટન) કઠોળનું ઉત્પાદન થયું હતું, જેમાં એકલા ચણાનો હિસ્સો ૪૬ ટકા એટલે કે ૧૨૫ લાખ ટન હતો. દેશનો સૌથી મોટો કઠોળ પાક હોવાથી ચણાના ઉત્પાદનમાં કોઈ પણ ઘટાડો સમગ્ર વર્ષ દરમિયાન કઠોળના પુરવઠા અને આયાત પર સીધી અસર કરે છે.
ખેડૂતો માટે સરકારની તબક્કાવાર માર્ગદર્શિકાઃ ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ-આઈસીએઆર અને કૃષિ વિભાગ દ્વારા મધ્યપ્રદેશ, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, ઉત્તરપ્રદેશ, બિહાર અને આંધ્રપ્રદેશ માટે ઓક્ટોબરના બીજા પખવાડિયાથી ફેબ્રુઆરી સુધીની ખાસ એડવાઈઝરી જાહેર કરવામાં આવી છે. એક, વાવેતરના વિસ્તાર મુજબ ચણાની યોગ્ય જાતની પસંદગી કરવાની રહેશે. બીજુંં, બીજ માવજત, યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય અંતરે વાવણી તથા સૂક્ષ્મ પોષકતત્વો (માઈક્રોન્યુટ્રિઅન્ટ્સ) સહિત સંતુલિત ખાતરનો ઉપયોગ કરવો પણ જરૂરી છે. ચોથું, ૧૫ થી ૩૦ દિવસમાં અંકુરણ અને છોડની સંખ્યા પર દેખરેખ રાખવી તથા યોગ્ય નીંદણનાશક અથવા હાથથી નીંદણ નિયંત્રણ કરવું અનિવાર્ય છે.
ડાળીઓ અને ફૂલ આવવાનો તબક્કો (૩૦ થી ૬૦ દિવસ): જમીનમાં ભેજની તપાસ કરી જરૂર જણાય ત્યારે ‘જીવતદાન’ (લાઈફ-સેવિંગ) પિયત આપવું. પોપટા કોરી ખાનાર ઈયળ (પોડ બોરર)ના નિયંત્રણ માટે ફેરોમોન ટ્રેપ લગાવવા જોઈએ. તેમ જ પોપટા બનવાના તબક્કામાં જીવાત નિયંત્રણ સઘન બનાવવું, ભેજની ખેંચ ન પડે તેનું ધ્યાન રાખવું અને શિયાળુ કમોસમી વરસાદ પડે તો વધારાના પાણીનો નિકાલ કરવો જોઈએ. તેમ જ પોપટા ફાટી જવાથી થતું નુકસાન અને ગુણવત્તાનો બગાડ અટકાવવા પાક સંપૂર્ણ પરિપક્વ થાય ત્યારે જ કાપણી કરવી જોઈએ.
ગુજરાતમાં ચણાના પાકની સંભવિત સ્થિતિનો અંદાજ
કેન્દ્ર સરકારના અહેવાલ અને રાજ્યની વર્તમાન કૃષિ પરિસ્થિતિના આધારે ગુજરાતમાં ચણાના પાક અંગે નીચે મુજબનો અંદાજ મૂકી શકાય છે:
સૌરાષ્ટ્ર અને ભાલ વિસ્તારમાં વાવેતરની ગતિ: ગુજરાતમાં ચણાનું સૌથી વધુ વાવેતર સૌરાષ્ટ્ર અને તેમાંય ખાસ કરીને જૂનાગઢ, અમરેલી, ગીર સોમનાથ, રાજકોટ અને અમદાવાદ-સુરેન્દ્રનગરના ‘ભાલ’ વિસ્તારમાં થાય છે. દિવાળીના તહેવારો બાદ હવે ખેડૂતો રવી વાવેતર તરફ વળ્યા હોવાથી આગામી બે સપ્તાહમાં રાજ્યમાં વાવેતર વિસ્તારમાં ઝડપી વધારો જોવા મળશે.
સિંચાઈની સુવિધાથી રાહત: અન્ય રાજ્યોની સરખામણીએ ગુજરાતમાં નર્મદા કેનાલ અને ડેમોમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા હોવાથી પિયત ચણાના વાવેતરને મોટો ફાયદો થશે. જોકે, જ્યાં માત્ર ચોમાસુ ભેજ આધારિત (બિનપિયત) ખેતી થાય છે તેવા ભાલ વિસ્તારમાં જમીનનો ભેજ જળવાઈ રહે તે જરૂરી બનશે.
તાપમાન અને જીવાતનું જોખમ: નવેમ્બરના મધ્યભાગ સુધી ઠંડીનું જોર પ્રમાણમાં ઓછું રહેતા શરૂઆતના તબક્કામાં વાવેતર થયેલા ચણામાં લીલી ઈયળ (પોડ બોરર)નો ઉપદ્રવ વધવાની શક્યતા રહેલી છે. કૃષિ યુનિવર્સિટીઓએ ખેડૂતોને અત્યારથી જ ફેરોમોન ટ્રેપ અને જૈવિક નિયંત્રણના પગલાં લેવાની સલાહ આપવામાં આવી રહી છે.
એકંદર ઉત્પાદન અંદાજ: જો આગામી દિવસોમાં ઠંડીનું પ્રમાણ વ્યવસ્થિત રહેશે અને પિયતની સુવિધાનો યોગ્ય ઉપયોગ થશે, તો ગુજરાતમાં ચણાનું વાવેતર સામાન્ય સરેરાશની આસપાસ પહોંચી જવાની અને ઉત્પાદન જળવાઈ રહેવાની પૂરી શક્યતા છે.
સમયસર પિયત અને ભેજનું સંચાલન કરવું: ૧ ઓક્ટોબરથી ૧૬ નવેમ્બર વચ્ચે પોસ્ટ-મોન્સૂન વરસાદમાં ૩૪ ટકાની ઘટ નોંધાઈ છે, જેના કારણે મુખ્ય ઉત્પાદક રાજ્યો (મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, રાજસ્થાન વગેરે) માં જમીનમાં ભેજનું પ્રમાણ અપૂરતું છે.
ખેડૂતોએ શું કરવું: નવેમ્બરનો ઉત્તરાર્ધ અને ડિસેમ્બરની શરૂઆત વાવેતર માટે નિર્ણાયક છે. તહેવારો બાદ ખેતરોમાં પરત ફરેલા ખેડૂતોએ જમીનમાં પૂરતો ભેજ જળવાઈ રહે તે માટે ‘જીવતદાન’ (લાઈફ-સેવિંગ) પિયતની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ જેથી અંકુરણ અને છોડની વૃદ્ધિ અટકે નહીં.
પોડ બોરર કે લીલી ઈયળ અને રોગ નિયંત્રણ: શિયાળાની શરૂઆતમાં તાપમાનમાં અસામાન્ય ફેરફારો અને ભેજની ઓછપને કારણે પાકમાં જીવાતોનો ઉપદ્રવ વધવાની સંભાવના રહે છે. ડાળીઓ અને ફૂલ આવવાના તબક્કે (૩૦ થી ૬૦ દિવસ) ખેતરમાં ફેરોમોન ટ્રેપ ગોઠવવા અને આઈસીએઆરની એડવાઈઝરી મુજબ યોગ્ય જૈવિક કે રાસાયણિક કીટનાશકનો ઉપયોગ કરવો. પ્રતિકૂળ હવમાન અને ઓછા ભેજ સામે ટકી શકે તેવી પ્રદેશ-વિશિષ્ટ પ્રમાણિત જાતો વાપરવાથી ઉત્પાદન ઘટી જતું અટકે છે.
સંગ્રહખોરી અને કાળાંબજારીથી બચવું
વાવેતર પાછળ રહેવાના કારણે બજારમાં ભવિષ્યમાં પાકની આવક ઘટવાના અંદાજ વચ્ચે કઠોળના ભાવમાં અસ્થિરતા સર્જાઈ છે. આ પરિસ્થિતિનો લાભ લઈને કેટલાક તત્વો સંગ્રહખોરી કરી શકે છે. સરકાર દ્વારા તુવેર, અડદ અને ચણા જેવા કઠોળની કાળબજારી અને સંગ્રહખોરી સામે કડક નિયંત્રણો અને ક્રેકડાઉન શરુ કરવામાં આવ્યું છે. તેથી, સરકારી નિયમોનું ચુસ્ત પાલન કરવું અને બજારમાં પારદર્શક પુરવઠો જાળવવો.
આયાત અને સ્થાનિક બજારના પુરવઠા પર નજર
દેશમાં કુલ કઠોળ ઉત્પાદનમાં ચણાનો હિસ્સો ૪૬% (લગભગ ૧૨.૫ મિલિયન ટન) જેટલો મોટો છે. ચણાના ઉત્પાદનમાં થતી કોઈપણ અસ્થિરતા સમગ્ર કઠોળ અર્થતંત્ર અને આયાત નીતિને પ્રભાવિત કરે છે. આગામી સપ્તાહોમાં વાવેતરની વાસ્તવિક સ્થિતિ સ્પષ્ટ થાય તે પછી જ મોટા જથ્થાના સોદા કરવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારની આયાત નીતિઓ પર નજર રાખવી.