• 18 November, 2026 - 7:26 AM

વધી રહેલા જોખમોને કારણે માર્જિન ટ્રેડિંગની પોઝિશન લિમિટ અને નવા નિયંત્રણો લાદવાની સેબીની તૈયારી

વધી રહેલા જોખમોને કારણે માર્જિન ટ્રેડિંગની પોઝિશન લિમિટ અને નવા નિયંત્રણો લાદવાની સેબીની તૈયારી

શેરબજારમાં રિટેલ રોકાણકારો ઉધાર નાણાં લઈને કરી રહેલા લીવરેજ ટ્રેડિંગમાં થઈ રહેલા જંગી વધારાને પગલે બજાર નિયામક સેબી-સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા હવે ‘માર્જિન ટ્રેડિંગ ફેસિલિટી’ના નિયમોને વધુ કડક બનાવવાની વિચારણા કરી રહી છે. ૧૩ નવેમ્બર ૨૦૨૬ સુધીમાં માર્જિન ટ્રેડિંગ ફેસિલિટીની બુકનું કદ વધીને અંદાજે રૂ. ૧.૪૬ લાખ કરોડની વિક્રમી સપાટીએ પહોંચી જતાં, બજારમાં સર્જાતા સંભવિત જોખમોને ડામવા સેબી આ પગલું ભરવા જઈ રહી છે.

શું છે માર્જિન ટ્રેડિંગ ફેસિલિટી?

માર્જિન ટ્રેડિંગ ફેસિલિટી એ એક્સચેન્જ દ્વારા માન્ય એવી વ્યવસ્થા છે, જેમાં રોકાણકાર શેરની કુલ કિંમતનો માત્ર અમુક હિસ્સો (માર્જિન) ચૂકવીને શેર ખરીદી શકે છે, જ્યારે બાકીની રકમ બ્રોકર દ્વારા ફંડ (ધિરાણ) કરવામાં આવે છે. આ સુવિધા રોકાણકારોને કેશ માર્કેટમાં લિવરેજ્ડ પોઝિશન લેવાની તક આપે છે.

સેબીના સંભવિત નવા નિયંત્રણો અને મુખ્ય મુદ્દાઓ

બજારના હિસ્સેદારો તરફથી મળેલી રજૂઆતો અને વધતા જોખમોને ધ્યાનમાં રાખીને સેબી આંતરિક સ્તરે નીચે મુજબના ફેરફારો પર ચર્ચા કરી રહી છે. 

  1. માર્કેટ-વાઈડ પોઝિશન લિમિટ: ફ્યુચર્સ એન્ડ ઓપ્શન્સ (F&O) સેગમેન્ટની જેમ હવે માર્જિન ટ્રેડિંગ ફેસિલિટી સેગમેન્ટમાં પણ વ્યક્તિગત શેરો માટે મહત્તમ પોઝિશન લિમિટ નક્કી થઈ શકે છે. આ મર્યાદા જે-તે શેરના એવરેજ ડેઈલી ટ્રેડેડ વોલ્યુમ અથવા ફ્રી-ફ્લોટ માર્કેટ કેપના આધારે નક્કી કરવામાં આવશે.

  2. સર્વેલન્સ હેઠળના શેરો પર પ્રતિબંધ: જે શેરો સેબીના સર્વેલન્સ કે વધારેલા સર્વેલન્સ અથવા ગ્રેડેડ સર્વેલન્સ મેઝર જેવા દેખરેખ માળખા હેઠળ હોય, તેમાં માર્જિન ટ્રેડિંગ ફેસિલિટી હેઠળ નવું એક્સપોઝર (ખરીદી) લેવા પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકાઈ શકે છે.

  3. બ્રોકરોની ગેરરીતિ પર અંકુશ: તાજેતરમાં નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જના ધ્યાને આવ્યું હતું કે કેટલાક બ્રોકરો પાત્રતા ન ધરાવતા શેરોમાં પણ માર્જિન ટ્રેડિંગ ફેસિલિટીની સુવિધા આપી રહ્યા હતા. જૂન મહિનામાં પણ સેબીએ બ્રોકરોના મહત્તમ એક્સપોઝર અને ક્લાયન્ટ-લેવલ મર્યાદાના ભંગ અંગે કન્સલ્ટેશન પેપર બહાર પાડ્યું હતું.

બજાર અને બ્રોકરેજ હાઉસ પર સંભવિત અસર

સેબીના આ સંભવિત પગલાંના સમાચાર બાદ કેપિટલ માર્કેટ સંબંધિત શેરોમાં ઇન્ટ્રા-ડે ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. જોકે, વૈશ્વિક બ્રોકરેજ ફર્મ જેફરીઝના અહેવાલ મુજબ આ નિયંત્રણોથી બ્રોકર્સ, એક્સચેન્જ કે ડિપોઝિટરીઝને કોઈ મોટું આર્થિક જોખમ ઊભું થવાની શક્યતા ઓછી છે. ભારતમાં કુલ ફ્રી-ફ્લોટ માર્કેટ કેપની સરખામણીએ માર્જિન ટ્રેડિંગ ફેસિલિટી બુક માત્ર ૦.૭ ટકા એટલે કે પોણા ટકાની આસપાસ જ છે, પરંતુ અમુક ગણતરીના નાના શેરોમાં માર્જિન ટ્રેડિંગ ફેસિલિટી એક્સપોઝર ખૂબ જ ઊંચું હોવાથી સેબીનું ધ્યાન ખેંચાયું છે. જો ફ્રી-ફ્લોટના ૧૦ ટકાની મર્યાદા રખાય તો માર્જિન ટ્રેડિંગ ફેસિલિટી બુકના માત્ર ૪ ટકા હિસ્સાને જ અસર થશે, પરંતુ જો આ મર્યાદા ઘટાડીને ૫ ટકા કરવામાં આવે તો ૨૩ ટકા બુક પ્રભાવિત થઈ શકે છે. નિષ્ણાતોના મતે, નવા નિયમોથી બજારમાંથી પૈસા બહાર નહીં નીકળે, પરંતુ ઓછા લિક્વિડ (ઓછા ટ્રેડ થતા) શેરોમાંથી નાણાં ખસીને વધુ લિક્વિડ અને મજબૂત શેરો તરફ વળશે.

રોકાણકારો અને ટ્રેડર્સ માટે મહત્વનું તારણ

સેબી કોઈ પણ અંતિમ નિર્ણય લેતા પહેલા જાહેર પરામર્શની પ્રક્રિયા અનુસરશે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો આ સેગમેન્ટ સાથે સંકળાયેલા લોકોનો અભિપ્રાય લેશે. તેમને વિચારીને સૂઝાવ આપવા માટે પંદરથી પચ્ચીસ દિવસનો કે તેનાથી વધુ સમય પણ આપશે. પરંતુ રિટેલ રોકાણકારો માટે આ સ્પષ્ટ સંકેત છે કે નાણાં ઉધાર લઈને જોખમી કે નાના શેરોમાં ટ્રેડિંગ કરવું ભારે પડી શકે છે. જો કોઈ શેર અચાનક એએસએમ કે ઈએસએમની યાદીમાં આવી જાય, તો બ્રોકર દ્વારા તાત્કાલિક માર્જિન વધારવામાં આવે છે, જેનાથી પોઝિશન ફરજિયાત કાપવી પડી શકે છે.

Read Previous

લાંબા ગાળાની SIPમાં ધીરજનું ફળ મીઠું: ૧૦ વર્ષના રોકાણમાં નુકસાનની શક્યતા નહિવત હોવાનું સંશોધનમાં તારણ

Most Popular