ડોમેસ્ટિક ફ્લાઈટમાં તમારી બેગ ડેમેજ થાય કે ગુમ થાય તો રૂ. 20000 સુધીનું વળતર આપવા વિમાન કંપની બંધાયેલી છે
ડોમેસ્ટિક ફ્લાઈટમાં તમારી બેગ ડેમેજ થાય કે ગુમ થાય તો રૂ. 20000 સુધીનું વળતર આપવા વિમાન કંપની બંધાયેલી છે
ભારતમાં હવાઈ મુસાફરી કરતા પ્રવાસીઓનો ચેક-ઈન લગેજ (સામાન) જો એરલાઈન્સની બેદરકારીને કારણે ખોવાઈ જાય, સમયસર ન પહોંચે (વિલંબિત થાય) અથવા તેને નુકસાન (ડેમેજ) થાય, તો એરલાઈન્સ કંપનીઓ પ્રવાસીને રૂ. 20000 વળતર ચૂકવવા માટે કાયદેસર રીતે બંધાયેલી છે, એમ ભારત સરકારના નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલય અને ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ સિવિલ એવિયેશનના સત્તાવાર કાયદા અને નિયમના માધ્યમથી નક્કી કરવામાં આવેલું છે. વિદેશમાં પ્રવાસ કરનારાઓને વિદેશી કંપનીઓ તરફથી ઉપરોક્ત કારણોસર વળતર આપવામાં આવે જ છે.
શું ૨૦,૦૦૦ રૂપિયાનું વળતર ફરજિયાત છે?
મહત્તમ મર્યાદા છે, લઘુત્તમ નહીં: હા, આ નિયમ નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે બનાવેલા પેસેન્જર ચાર્ટર અને કેરેજ બાય એર એક્ટ, ૧૯૭૨ હેઠળ બનાવવામાં આવ્યો છે. પરંતુ તેમાં સ્પષ્ટપણે સમજવું જરૂરી છે કે સ્થાનિક ફ્લાઈટ્સમાં ૨૦,૦૦૦ રૂપિયા એ ‘મહત્તમ’ વળતરની મર્યાદા છે, દરેક કેસમાં સીધા ૨૦,૦૦૦ રૂપિયા મળી જ જાય તેવું નથી.
વળતરની ગણતરીની પદ્ધતિ (પ્રતિ કિલોગ્રામ દર): સ્થાનિક ઉડાનોમાં એરલાઈન્સ કંપનીઓ સામાન્ય રીતે ૩૫૦ રૂપિયાથી ૫૦૦ રૂપિયા પ્રતિ કિલોગ્રામના દરે વળતરની ગણતરી કરે છે, જેની મહત્તમ મર્યાદા પ્રવાસી દીઠ ૨૦,૦૦૦ રૂપિયા નક્કી કરવામાં આવી છે. ઉદાહરણ આપીને વાત કરીએ તો જો ૧૫ કિલોની બેગ ખોવાય અને એરલાઈનની નીતિ ૪૫૦ રૂપિયા/કિલો હોય, તો ૬,૭૫૦ રૂપિયા વળતર મળી શકે છે. પરંતુ જો નુકસાન કે સામાનની કિંમત વધુ હોય તો પણ સ્થાનિક ફ્લાઈટમાં મહત્તમ ૨૦,૦૦૦ રૂપિયા સુધી જ વળતર ચૂકવવાની એરલાઈનની કાયદાકીય જવાબદારી રહે છે. સિવાય કે પ્રવાસીએ ચેક-ઈન સમયે ‘એક્સેસ વેલ્યુએશન’ (Excess Valuation) જાહેર કરીને વધારાનો ચાર્જ ચૂકવ્યો હોય તો વધારાની વેલ્યુ પ્રમાણે વધુ વળતર મળી શકે છે.
આ નિયમ ક્યાં લખેલો છે અને કોણે બનાવ્યો છે?
ભારત સરકારના નીચે મુજબના ત્રણ અધિકૃત દસ્તાવેજો અને કાયદાઓમાં સ્પષ્ટપણે લખાયેલો છે. કેરેજ બાય એર એક્ટ, ૧૯૭૨ (The Carriage by Air Act, 1972) અને મંત્રાલયનું જાહેરનામું,૧૭ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૪ના બહાર પાડવામાં આવેલું છે.
ભારત સરકારે કેરેજ બાય એર એક્ટ, ૧૯૭૨ ની ત્રીજી અનુસૂચિના નિયમ ૨૨ (Rule 22) હેઠળ સ્થાનિક ઉડાનો માટે એરલાઈન્સની જવાબદારીની મર્યાદા નક્કી કરી છે.
નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે ૧૭ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૪ ના રોજ જારી કરાયેલા સત્તાવાર ગેઝેટ નોટિફિકેશન (S.O. 142(E)) દ્વારા સ્થાનિક હવાઈ મુસાફરીમાં સામાન ખોવાઈ જવા, નષ્ટ થવા, નુકસાન થવા કે વિલંબિત થવા બદલ એરલાઈન્સની જવાબદારીની મર્યાદા વધારીને પ્રવાસી દીઠ ૨૦,૦૦૦ રૂપિયા નિર્ધારિત કરવામાં આવી હતી.
નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયનું ‘પેસેન્જર ચાર્ટર’ (ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯):
૨૭-૨૮ ફેબ્રુઆરી, ૨૦૧૯ ના રોજ તત્કાલીન નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રી દ્વારા ‘પેસેન્જર ચાર્ટર’ (Passenger Charter) સત્તાવાર રીતે લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં પ્રવાસીઓના તમામ અધિકારોને એક જ દસ્તાવેજમાં સરળ ભાષામાં સંકલિત કરવામાં આવ્યા છે. ડિરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ સિવિલ એવિયેશને બહાર પાડેલા સિવિલ એવિયેશન માટેની જરૂરિયાતને લગતી વિગતો હેઠળ તમામ ભારતીય એરલાઈન્સ (IndiGo, Air India, Akasa Air, SpiceJet વગેરે) માટે આ નિયમોનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે. નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલય દ્વારા પ્રકાશિત સત્તાવાર પેસેન્જર ચાર્ટર ના લગેજ સંબંધિત ખંડમાં નીચે મુજબની ચોક્કસ જોગવાઈ લખવામાં આવી છે:
પેસેન્જર ચાર્ટરની ટેક્સ્ટ
“Loss, delay or damage to baggage: In case of loss, delay or damage to baggage, the carrier liability is limited to Rs. 20,000/- per passenger for domestic flights. For international flights, the liability is governed by the Montreal Convention (Carriage by Air Act, 1972).”
ગુજરાતી ભાવાર્થ:
“સામાન ખોવાઈ જવો, વિલંબિત થવો અથવા નુકસાન થવું: સ્થાનિક (ડોમેસ્ટિક) ફ્લાઈટ્સમાં સામાન ખોવાઈ જવા, વિલંબિત થવા કે નુકસાન થવાના કિસ્સામાં એરલાઈનની જવાબદારી પ્રવાસી દીઠ મહત્તમ ૨૦,૦૦૦ રૂપિયા સુધી મર્યાદિત છે. આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઈટ્સ માટે આ જવાબદારી મોન્ટ્રીયલ કન્વેન્શન (કેરેજ બાય એર એક્ટ, ૧૯૭૨) મુજબ નક્કી થાય છે.”
સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઈટ્સ માટે વળતરની તુલનાત્મક વિગતો
| મુસાફરીનો પ્રકાર | લાગુ પડતો કાયદો / નિયમ | મહત્તમ વળતર મર્યાદા | ફરિયાદ / ક્લેમ કરવાની સમયમર્યાદા |
| સ્થાનિક ફ્લાઈટ્સ (Domestic Flights) | કેરેજ બાય એર એક્ટ, ૧૯૭૨ (નોટિફિકેશન: ૧૭ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૪) અને MoCA પેસેન્જર ચાર્ટર (ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯) | પ્રવાસી દીઠ મહત્તમ ૨૦,૦૦૦ રૂપિયા (સામાન્ય રીતે રૂ.૩૫૦ થી રૂ.૫૦૦ પ્રતિ કિલો મુજબ ગણતરી) |
નુકસાન (Damage): સામાન મળ્યાના ૭ દિવસમાં
વિલંબ (Delay): સામાન મળ્યાના ૨૧ દિવસમાં
ખોવાયેલ (Lost): ૨૧ દિવસ સુધી સામાન ન મળે તો ‘અનટ્રેસેબલ’ જાહેર થયા બાદ વળતર |
| આંતરરાષ્ટ્રીય ફ્લાઈટ્સ (International Flights) | મોન્ટ્રીયલ કન્વેન્શન, ૧૯૯૯ (ICAO સુધારો: ૨૮ ડિસેમ્બર, ૨૦૨૪ થી અમલી) | પ્રવાસી દીઠ મહત્તમ ૧,૫૧૯ SDR (Special Drawing Rights – અંદાજે ૧.૭૦ થી ૧.૭૫ લાખ રૂપિયા) |
નુકસાન (Damage): ૭ દિવસમાં લેખિત ફરિયાદ
વિલંબ (Delay): ૨૧ દિવસમાં લેખિત ફરિયાદ |
(સત્તાવાર સોર્સ: નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલય (Ministry of Civil Aviation) ગેઝેટ નોટિફિકેશન તા. ૧૭-૦૧-૨૦૧૪, MoCA પેસેન્જર ચાર્ટર ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯, DGCA CAR વિભાગ અને ICAO મોન્ટ્રીયલ કન્વેન્શન સુધારો તા. ૨૮-૧૨-૨૦૨૪)
પ્રવાસીઓએ વળતર મેળવવા માટે કઈ પ્રક્રિયા કરવી ફરજિયાત છે?
-
એરપોર્ટ છોડતા પહેલા પ્રોપર્ટી ઇરેગ્યુલારિટી રિપોર્ટ નોંધાવો: જો બેલ્ટ પર તમારી બેગ ન આવે અથવા તૂટેલી હાલતમાં મળે, તો એરપોર્ટના અરાઈવલ હોલમાંથી બહાર નીકળતા પહેલા જ સંબંધિત એરલાઈન્સના બેગેજ કાઉન્ટર પર જઈને PIR (પ્રોપર્ટી ઈરરેગ્યુલારિટી રિપોર્ટ) ફરજિયાત નોંધાવવો અને તેની નકલ લેવી. એરપોર્ટ છોડ્યા પછી ફરિયાદ કરવાથી ક્લેમ નકારી દેવામાં આવે તેવી શક્યતા રહેલી છે.
-
પુરાવા સાચવી રાખો: બોર્ડિંગ પાસ, બેગેજ ટેગ સ્ટીકર, તૂટેલી બેગના ફોટોગ્રાફ્સ અને બેગનું ખરીદ બિલ સાચવી રાખવું.
-
કઈ વસ્તુઓ પર વળતર મળતું નથી? એરલાઈન્સના નિયમ મુજબ ચેક-ઈન બેગમાં રાખેલા રોકડા રૂપિયા, દાગીના, કિંમતી ઘડિયાળો, લેપટોપ-કેમેરા જેવા ઈલેક્ટ્રોનિક્સ, મહત્વના દસ્તાવેજો કે નાશવંત વસ્તુઓના નુકસાન બદલ એરલાઈન્સ વળતર ચૂકવવા બંધાયેલી નથી. તેમજ સામાન્ય ઘસારો (નાના સ્ક્રેચ) પણ કવર થતા નથી.
-
ફરિયાદ નિવારણ (AirSewa પોર્ટલ): જો એરલાઈન્સ યોગ્ય વળતર ન ચૂકવે, તો પ્રવાસી ભારત સરકારના સત્તાવાર એરસેવા (AirSewa – airsewa.gov.in) પોર્ટલ અથવા મોબાઈલ એપ પર ફરિયાદ દાખલ કરી શકે છે અથવા ગ્રાહક સુરક્ષા ફોરમમાં પણ પેસેન્જર જઈ શકે છે.
