ફ્રોડ એલર્ટ: ‘ફ્રી મની’ એપ્સ કેવી રીતે યુવા બેન્ક ખાતેદારોને સાયબર ક્રાઈમના પ્યાદા બનાવી શકે છે

ફ્રોડ એલર્ટ: ‘ફ્રી મની’ એપ્સ કેવી રીતે યુવા બેન્ક ખાતેદારોને સાયબર ક્રાઈમના પ્યાદા બનાવી શકે છે

કોઈ ક્રેડિટ નહીં, કોઈ ડેબિટ નહીં, કશું જ નહીં. છતાં બેંકે કોઈ પણ ખુલાસો આપ્યા વિના તેના ખાતામાંથી બે અલગ-અલગ કપાત કરીને ચૂપચાપ ₹૫,૨૧૨.૮૪ ઉપાડી લીધા

તું ડાલ ડામ મેં પાત પાત. નાણાંકીય ફ્રોડ કરનારાઓ સાયબર ક્રાઈમ ડિપાર્ટમેન્ટને પણ હંફાવી રહ્યા છે. તેમની કુટિલ કુશળતાને જોરે તેમણે 2025ની સાલમાં ભોળા લોકોના બેન્ક ખાતામાંથી રૂ. 22,500 કરોડ સેરવી લીધા છે. આ ફ્રોડ કરવા માટે તેઓ જાત જાતની લાલચ આપતા ફરે છે. તેમની જાળમાં ફસાયેલા યુવાનો ઘણીવાર વાતો કરતા થાય છે કે “મને લાગ્યું કે મેં થોડા વધારાના પૈસા કમાવવાનો એક સરળ રસ્તો શોધી લીધો છે.”

તેને માટે ‘રશ-પે’ (Rush-pay) નામની એક એપને માધ્યમ બનાવવામાં આવતી હતી. આ એપ વપરાશકર્તાઓને અન્ય યુઝર્સ સાથે સીધા ‘Rush’ ટોકન્સ ખરીદવા અને વેચવાની મંજૂરી આપવાનો દાવો કરે છે. તેમાં થોડા પૈસા જમા કરો, મિનિટોમાં તે પાછા મેળવો અને સાથે થોડું બોનસ પણ મેળવો. બધું બહુ સરળ લાગતું હોય છે. આ પ્રકારની ઓફર આપતી રશપે એકલી જ એપ નથી. માર્કેટમાં ઇનકોઇન પે, સિક્સ પે વોલેટ, અથવા કોઈપણ કોઈન-ટુ-કોઈન વોલેટ જેવી એપના ઉદાહરણો આપી શકાય તેમ છે.

બેન્કના એક યુવા ગ્રાહકનું કહેવું છે કે તેણે કોઈપણ વિચાર કર્યા વિના આવા ઘણા વ્યવહારો કર્યા હતા. “હું તે સમયે રશપે નામની એપ વાપરતો હતો, જેમાં તમે પૈસા ઉમેરી શકો છો અને મિનિટોમાં બોનસ સાથે પાછા મેળવી શકો છો. નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ પોર્ટલ દ્વારા વિવાદિત જાહેર કરાયેલી રૂ. ૭૨૩.૧૨, રૂ. ૨,૦૦૦ અને રૂ. ૩૦૦ની રકમો મેં તે એપ દ્વારા કરેલા વ્યવહારો સાથે બિલકુલ મેચ થાય છે. મને ત્યારે ખબર નહોતી કે આ પૈસા ફ્રોડ સાથે જોડાયેલા કે વિવાદિત હોઈ શકે છે. ટ્રાન્ઝેક્શનની તારીખો અને રકમ મેચ થયા પછી જ મને હવે આ કનેક્શન સમજાયું છે.”

મની મ્યુલ એટલે એવી વ્યક્તિ કે જેના બેન્ક ખાતાનો ઉપયોગ છેતરપિંડી (ફ્રોડ) દ્વારા મેળવેલા પૈસા મેળવવા, ટ્રાન્સફર કરવા અથવા ઉપાડવા માટે કરવામાં આવે છે, અને ઘણીવાર ખાતાધારકને તે સમયે પોતે આ ગુનાનો ભાગ બની રહ્યો છે તેની સહેજ પણ જાણ હોતી નથી

તેના ખાતામાં જમા થયેલા પૈસા મૂળભૂત રીતે કેશબેક જેવા હતા. પણ વાસ્તવમાં એવું નહોતું. આ ચોક્કસ વ્યવહારોને કારણે સાયબર ફ્રોડની ફરિયાદો નોંધાતા તેનું બેંક ખાતું ફ્રીઝ (લોક) થઈ ગયું. છ મહિના વીતી ગયા છતાં તે હજુ પણ પોતાના જ પૈસા વાપરી શકતો નથી. આ વાતનો સૌથી ચોંકાવનારો ભાગ તો હવે આવે છે. તેનું ખાતું સંપૂર્ણપણે લોક હતું. કોઈ ક્રેડિટ નહીં, કોઈ ડેબિટ નહીં, કશું જ નહીં. છતાં બેંકે કોઈ પણ ખુલાસો આપ્યા વિના તેના ખાતામાંથી બે અલગ-અલગ કપાત કરીને ચૂપચાપ ₹૫,૨૧૨.૮૪ ઉપાડી લીધા. જ્યારે તેણે શું થયું છે તે જાણવા માટે બેંક સ્ટેટમેન્ટ કઢાવવાનો પ્રયત્ન કર્યો, તો તે પણ બ્લોક કરી દેવાયું હતું. આ પરિસ્થિતિને ‘મની મ્યુલ‘ (Money Mule) કહેવામાં આવે છે, અને આ સ્થિતિ તમે વિચારો છો તેના કરતાં ઘણી મોટી સંખ્યામાં યુવા ભારતીયો સાથે થઈ રહી છે.

‘મની મ્યુલ‘ એટલે શું?

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, મની મ્યુલ એટલે એવી વ્યક્તિ કે જેના બેન્ક ખાતાનો ઉપયોગ છેતરપિંડી (ફ્રોડ) દ્વારા મેળવેલા પૈસા મેળવવા, ટ્રાન્સફર કરવા અથવા ઉપાડવા માટે કરવામાં આવે છે, અને ઘણીવાર ખાતાધારકને તે સમયે પોતે આ ગુનાનો ભાગ બની રહ્યો છે તેની સહેજ પણ જાણ હોતી નથી. લોકો એવું માને છે કે આવું માત્ર ગુનેગારો અથવા જેઓ જાણીજોઈને ખોટું કામ કરે છે તેમની સાથે જ થાય છે. પણ એવું નથી. આજકાલ વિદ્યાર્થીઓ, ફ્રેશ ગ્રેજ્યુએટ્સ, ગીગ વર્કર્સ અને જે લોકોએ હમણાં જ પોતાનું પહેલું બેન્ક ખાતું ખોલાવ્યું છે, તેઓ આ જાળમાં વધુ ફસાઈ રહ્યા છે. ફ્રોડ કરનારાઓ ખાસ કરીને આવા નવા ખાતાઓ શોધતા હોય છે કારણ કે તેનો કોઈ મોટો હિસ્ટ્રી રેકોર્ડ હોતો નથી. તેથી શરૂઆતમાં કોઈ શંકા જતી નથી કે રેડ ફ્લેગ્સ ટ્રિપ થતા નથી.

કોઈ પણ વ્યક્તિ પોતે ફ્રોડ કરનાર છે તેવી જાહેરાત નથી કરતી

તેમની ઓફર ક્યારેય એવી નથી હોતી કે ‘અમને કાળા નાણાંને ધોળા (મની લોન્ડરિંગ) કરવામાં મદદ કરો’. તેના બદલે તેમની જાહેરાતો આવી હોય છે.

• થોડા સરળ ઓનલાઈન ટાસ્ક (કામ) પૂર્ણ કરો અને પૈસા કમાઓ.
• પૈસા જમા કરો અને તરત જ બોનસ પાછું મેળવો.
• કોઈપણ શરત વિના મિનિટોમાં કેશબેક મેળવો.
• અમારા ‘પેમેન્ટ પાર્ટનર’ બનો અને કમિશન કમાઓ.
• ઘરે બેઠા કામ કરો, ગેરંટીડ આવક મેળવો.
• પીઅર-ટુ-પીઅર (P2P) ટોકન્સ અથવા કોઈન્સમાં ટ્રેડિંગ કરો.

તમને આ બધું ટેલિગ્રામ, વોટ્સએપ, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને ક્યારેક કોઈ સ્વતંત્ર એપના સ્વરૂપમાં જોવા મળશે. તેને પ્રમોશનલ કેમ્પેઈન, મર્ચન્ટ સેટલમેન્ટ, ડિજિટલ માર્કેટિંગ અથવા કોઈન ટ્રેડિંગ જેવું સત્તાવાર નામ આપીને રજૂ કરવામાં આવે છે. અને તેની સાથે હંમેશાં ‘ઝીરો રિસ્ક’ (શૂન્ય જોખમ)નો દાવો જોડાયેલો હોય છે. આમાંની ઘણી યોજનાઓ વાસ્તવમાં મની સર્ક્યુલેશન (જેને રેગ્યુલેટર્સ સામૂહિક રોકાણ યોજના – CIS કહે છે) અથવા પોન્ઝી/પિરામિડ સ્કીમ હોય છે, જ્યાં તમે નવા સભ્યો દ્વારા ‘રોકાણ’ કરાયેલા પૈસામાંથી કમાણી કરો છો. દેખીતી રીતે, મફત પૈસા, કમિશન કે બોનસ જેવી કોઈ વસ્તુ હોતી નથી. પરંતુ તે ક્ષણે, ખાસ કરીને સરળ રીતે પૈસા કમાવા ઈચ્છતા કોઈ યુવાનને આ વાત સમજાતી નથી.

શા માટે મોટાભાગે યુવાનો જ આમાં ફસાઈ રહ્યા છે?

તેની પાછળ થોડા મુખ્ય કારણો છે. પહેલું બેન્ક ખાતું મર્યાદિત નાણાકીય સાક્ષરતા અને સાઇડ ઇન્કમ કમાવાની ઈચ્છા રાખતી વ્યક્તિઓના જ બહુધા હોય છે. આ બધું ભેગું થાય ત્યારે એવી વ્યક્તિ તૈયાર થાય છે જેને નાના કમિશન માટે પોતાના ખાતામાંથી ‘માત્ર પૈસા પસાર થવા દેવામાં’ કોઈ નુકસાન દેખાતું નથી. પરંતુ તેઓ જે બાબત ચૂકી જાય છે તે એ છે કે ફ્રોડ કરનારાઓને ચોરીના પૈસા સુરક્ષિત જગ્યાએ પહોંચાડતા પહેલાં વાસ્તવિક લોકોના અસલી ખાતાની જરૂર પડે છે. તપાસકર્તાઓ અને કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ મની ટ્રેલ-પૈસાની થતી હેરફેરની દરેક કડીનો પીછો કરી રહી હોય છે. આ એજન્સીઓ મની ટ્રેઈલને તોડવામાં દરેક સામાન્ય અને ક્લીન દેખાતું ખાતું મદદ કરે છે. ક્યારેક તો કોઈ કમિશન પણ આપવામાં આવતું નથી. માત્ર એક કેશબેક સ્કીમ અથવા એવી ‘ફ્રી મની’ એપ હોય છે જેના વિશે કોઈએ સાંભળ્યું પણ ન હોય. તમે ડિપોઝિટ સ્વીકારો છો, તેને આગળ ફોરવર્ડ કરો છો અને અજાણતા જ તમે એક ફ્રોડ નેટવર્કનો હિસ્સો બની જાઓ છો.

એક નિર્દોષ વ્યવહાર કેવી રીતે તમારી વિરુદ્ધ પુરાવો બની જાય છે

ધારો કે કોઈ વ્યક્તિ સાથે રૂ. ૫૦,૦૦૦ની છેતરપિંડી થઈ. તે પૈસા ક્યારેય સીધા સાયબર ગુનેગારના પોતાના ખાતામાં જતા નથી. કારણ કે ત્યાંથી તેને પકડવો બહુ સરળ બની જાય છે. તેના બદલે, તે પૈસા એવા લોકોના ઘણા બધા ખાતાઓમાંથી ફેરવવામાં આવે છે જેમને અસલમાં શું ચાલી રહ્યું છે તેની કોઈ ખબર જ નથી હોતી. જ્યારે તપાસકર્તાઓ આખરે તે પૈસા (ગુનાની કમાણી) ને ટ્રેસ કરે છે, ત્યારે તમારું ખાતું તે કડીના એક સ્ટોપ તરીકે સામે આવે છે. અને તે સમયે, કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ એ નથી જાણતી કે તમે નિર્દોષ છો. તેઓ બસ એટલું જાણે છે કે તમારું ખાતું આ મની ટ્રેલનો એક ભાગ છે.

ઘણી હાઈકોર્ટે ચુકાદો આપ્યો છે કે તપાસ હેઠળના કેસમાં જો ખાતાધારક ન તો આરોપી હોય કે ન તો શંકાસ્પદ, છતાં તેનું બેન્ક ખાતું સં પૂર્ણપણે ફ્રીઝ કરી દેવું એ મનસ્વી અને ખોટું છે. ભારતીય સર્વોચ્ચ અદાલત- સુપ્રીમ કોર્ટે પણ વિવેક વર્ષ્ણેય વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા કેસમાં સાયબર ક્રાઈમના કેસોમાં બેન્ક ખાતાં ફ્રીઝ અને ડી-ફ્રીઝ કરવા માટેની સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર બનાવવાની અરજી પર સક્રિયપણે દેખરેખ રાખી રહી છે.

જો કે, પ્રેક્ટિકલ રીતે જોતાં, જ્યારે પણ કોઈ બેન્ક અથવા નાણાકીય સંસ્થાને LEA તરફથી કોઈ પત્ર કે મેમો મળે છે, ત્યારે તે વિવાદિત રકમ ગમે તેટલી હોય, સૌથી પહેલાં આખું ખાતું જ ફ્રીઝ કરી દે છે. જ્યારે એક ખાતું ફ્રીઝ થાય છે, ત્યારે ફંડ રોકી દેવાય છે અને ડિજિટલ બેંકિંગ બંધ થઈ જાય છે. ઘણીવાર ખાતાધારકને આ વાતની ખબર ત્યારે જ પડે છે જ્યારે તેઓ પોતાનો પગાર ઉપાડવાનો કે UPI પેમેન્ટ કરવાનો પ્રયત્ન કરે છે અને તે થતું નથી.

પરિણામો અપેક્ષા કરતાં વધુ ગંભીર હોય છે

ઉપર જણાવેલા રશપેના કેસની જેમ, નાની વિવાદિત રકમ પણ ખાતાને લાંબા સમય સુધી ફ્રીઝ કરાવી શકે છે. અચાનક તમે આ બધું વાપરી શકતા નથી:

• તમારો પગાર (Salary)
• તમારી બચત (Savings)
• સ્કોલરશિપના પૈસા
• UPI અથવા ડેબિટ કાર્ડના વ્યવહારો
• નેટ બેંકિંગ સેવાઓ

આ સ્થિતિ અઠવાડિયાઓ અને ક્યારેક મહિનાઓ સુધી ચાલે છે. જ્યારે તમે તમારા પોતાના જ પૈસા વાપરી શકતા નથી ત્યારે ઘરના ખર્ચાઓ ચલાવવા મુશ્કેલ બની જાય છે, અને કેટલાક લોકો તો પોતાના ખાતા સાથે શું થયું છે તે સમજવા માટે બેંક સ્ટેટમેન્ટ પણ કઢાવી શકતા નથી. આ પરિસ્થિતિ ભારે માનસિક તણાવ લાવે છે.

રેગ્યુલેટર્સ આ બાબતે શું કરી રહ્યા છે?

આ દિશામાં પગલાં લેવાઈ રહ્યા છે. મે ૨૦૨૬માં, કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલય હેઠળના ઇન્ડિયન સાયબર ક્રાઈમ કોર્ડિનેશન સેન્ટરે રિઝર્વ બેંક ઇનોવેશન હબ સાથે એક એમઓયુ-સમજૂતી કરાર પર સહીસિક્કા કર્યા છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય આ ચોક્કસ સમસ્યા પર બેન્કો અને કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ વચ્ચે તાલમેલ વધારવાનો છે. આનો હેતુ ફ્રોડ-રિસ્કની માહિતી ઝડપથી શેર કરવાનો, વધુ સારું વિશ્લેષણ કરવાનો અને શંકાસ્પદ વ્યવહારો મોટા બને તે પહેલાં જ તેમને ઓળખી લેવાનો છે.

RBI એ MuleHunter.AI નામની એક મશીન-લર્નિંગ સિસ્ટમ લોન્ચ કરી છે જે વ્યવહારોના વર્તનને ટ્રેક કરીને મની મ્યુલ ખાતાઓને ચિહ્નિત કરવા માટે બનાવવામાં આવી છે. તે અત્યાર સુધીમાં ૨૬ બેન્કોમાં લાઈવ થઈ ચૂકી છે અને તેનો વિસ્તાર કરવામાં આવી રહ્યો છે. બેન્કોને રિયલ-ટાઇમ ટ્રાન્ઝેક્શન મોનિટરિંગ કડક કરવા, અસામાન્ય પેટર્ન શોધવા માટે AI અને મશીન લર્નિંગનો ઉપયોગ કરવા અને સંગઠિત મ્યુલ નેટવર્કને પકડવા માટે સૂચના આપવામાં આવી છે.

કયા રેડ ફ્લેગ્સને ગંભીરતાથી લેવા?

જો કોઈ તમને નીચેની બાબતો કરવા માટે કહે તો સાવધ થઈ જાવ:

• નાના કમિશન માટે તમારા ખાતામાં પૈસા સ્વીકારવા.
• તે પૈસા તરત જ બીજા ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરી દેવા.
• તમારું ડેબિટ કાર્ડ, UPI PIN અથવા નેટ બેંકિંગ લોગિન કોઈને આપી દેવું.
• કોઈ અન્ય વ્યક્તિને તમારું ખાતું ઓપરેટ કરવા દેવું.
• કોઈ ‘બિઝનેસ ઓપોર્ચ્યુનિટી’ ના નામે ખાસ નવું ખાતું ખોલાવવું.
• ઝડપી અને ગેરંટીડ વળતરનું વચન આપતી પેમેન્ટ કે ઇન્વેસ્ટમેન્ટ એપ ઇન્સ્ટોલ કરવી.
• ‘બોનસ’ ચાલુ રાખવા માટે સતત પૈસા જમા કરાવતા રહેવું.

જો તમને કોઈ વ્યવહાર મફતના પૈસા જેવો લાગતો હોય, તો થોભો અને તમારી જાતને પૂછો. કોઈ અજાણી વ્યક્તિ માત્ર તમારા બેંક ખાતાનો ઉપયોગ કરવા માટે તમને પૈસા કેમ આપશે? સામાન્ય રીતે એનું કારણ એ હોય છે કે તેઓ પોતાના ખાતાનો ઉપયોગ કરી શકતા નથી.

કઈ બાબતો તમને મદદ કરી શકે છે?

• તમારું ખાતું ક્યારેય કોઈ બીજાને વાપરવા ન દો.
• તમે જેમને ઓળખતા નથી તેવા લોકો વતી તમારા ખાતામાં પૈસા ન સ્વીકારો.
• ઝડપી અને અવાસ્તવિક વળતર આપતી એપ્સથી સાવધ રહો — તે રેગ્યુલેટેડ (માન્યતા પ્રાપ્ત) છે કે નહીં તે તપાસો.
• ‘ગેરંટીડ ઇન્કમ’ અને ‘જોખમ મુક્ત કમાણી’ જેવી કોઈ વસ્તુ અસલમાં હોતી નથી.
• તમારા વ્યવહારોના રેકોર્ડ્સ સાચવી રાખો.
• કોઈપણ શંકાસ્પદ પ્રવૃત્તિ જણાય તો તરત જ તમારી બેંકને જાણ કરો.
• જો તમારું ખાતું ફ્રીઝ થઈ જાય, તો બેંક પાસેથી તેનું કારણ લેખિતમાં લો અને તપાસ કરનાર એજન્સીને સહકાર આપો.

તમારું એકાઉન્ટ ખોટી રીતે વપરાય તે માટે તમારું ખાતું હેક થાય તે જ જરૂરી નથી.ક્યારેક બસ એટલી માન્યતા પૂરતી છે કે સરળતાથી મળતા પૈસા સાથે કોઈ જોખમ જોડાયેલું નથી હોતું. કેશબેક કે બોનસ સ્કીમમાંથી મળતા થોડા સો રૂપિયા શરૂઆતમાં બહુ સામાન્ય લાગે છે, પરંતુ જો તે પૈસા ગુનાના હોય, તો અજાણતા જ તમારું ખાતું તે કાળા કારોબારની કડી બની જાય છે.

જ્યાં સુધી તમને સમજાય કે શું થયું છે, ત્યાં સુધીમાં તમે બેંક ખાતામાંથી બહાર થઈ ગયા હોવ છો. બચત બ્લોક થઈ જાય છે અને તમારું નામ એક એવા કેસ સાથે જોડાઈ જાય છે જેનો તમે ક્યારેય હિસ્સો બનવા નહોતા માગતા. જો તમે તમારું પહેલું બેન્ક એકાઉન્ટ ખોલાવી રહ્યા હોવ તો યાદ રાખો કે આ કોઈ સમાનાંતર કમાણી નથી. કોઈ અજાણી વ્યક્તિ તમને ખાલી પૈસાની હેરફેર માટે ચૂકવણી કરે અને તમારા માટે બધું બરાબર રહે, તેવું ક્યારેય બનતું નથી.

સાવધ રહો, સુરક્ષિત રહો! સાયબર ફ્રોડની રિપોર્ટિંગ કેવી રીતે કરવી?

કોઈપણ સાયબર ગુનાની જાણ નેશનલ સાયબર ક્રાઈમ રિપોર્ટિંગ પોર્ટલ પર http://cybercrime.gov.inના માધ્યમથી જાણ કરી દો. તેમ ન થાય તો ટોલ-ફ્રી નેશનલ હેલ્પલાઇન નંબર ૧૯૩૦ પર કોલ કરી દો. સોશિયલ મીડિયા પર ફોલો કરવા માટે twiter(@Cyberdost), ફેસબુક (CyberDostI4C), ઇન્સ્ટાગ્રામ (cyberdostl4C), ટેલિગ્રામ (cyberdosti4c).