એન્ટીટ્રસ્ટ તપાસમાં ટાટા, JSWને સ્ટીલ કાર્ટેલ રચી સ્ટીલમાં સોદા કર્યાનું બહાર આવ્યું

ટાટા, JSW અને અન્ય કંપનીઓએ ઉત્પાદન ઘટાડવા સિન્ડિકેટ બનાવી, ભાવ વધારવા ગરબડ કરી, વોટ્સએપ ચેટની વિગતો અને બજારમાં આવેલા ફેરફારો એકમેકના મેળમાં હોવાનું કોમ્પિટીશન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયાને જણાયું

સ્ટીલના ઉત્પાદનના ક્ષેત્રની ટાટા સ્ટીલ, જેએસડબ્લ્યુ સ્ટીલ સહિતની કંપનીઓએ કાર્ટેલ રચીને ઉત્પાદન ઘટાડીને ભાવમાં ઊછાળો લાવવાની અને બજારમાં માલની ખેંચ ઊભી કરવાની કવાયત કરી હોવાની વિગતો બહાર આવી છે. તેમની સામે કરવામાં આવેલી  તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે સ્ટીલના ઉત્પાદનના ક્ષેત્રની 28 કંપનીઓએ કાયદાનો ભંગ કર્યો છે, પરંતુ તમામ કંપનીઓએ ખોટા કાર્યો કર્યા હોવાનો ઇનકાર કર્યો છે.

તેમાંય ખાસ કરીને ચાર મોટા ભારતીય સ્ટીલ ઉત્પાદકો એટલે કે ટાટા સ્ટીલ, JSW સ્ટીલ અને સરકારી સંચાલિત SAIL અને RINLએ પોતાના ભાવનિર્ધારણની યોજનાઓ સ્પર્ધકોને જણાવી અને પુરવઠો ઘટાડવા માટે ઉત્પાદન કાપ પર સંકલન કર્યું હોવાનું  રોઇટર્સે જોયેલા એન્ટીટ્રસ્ટ તપાસ અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે.

ભારતના સ્ટીલ ક્ષેત્રમાં સૌથી ચર્ચિત એન્ટીટ્રસ્ટ કેસમાં કોમ્પિટીશન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા કરવામાં આવેલી તપાસમાં 28 કંપનીઓ સ્ટીલના ભાવમાં મિલીભગત કરતી હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. આ મિલીભગત માટે તેમને ભારે દંડનો સામનો કરવો પડી શકે છે. આ અંગે રોઇટર્સે 6 જાન્યુઆરીએ વિશેષ અહેવાલ આપ્યો હતો.

ચાર મુખ્ય કંપનીઓ અંગેનો તપાસ અહેવાલ, જે હજી જાહેર થયો નથી, તેમાં જણાવાયું છે કે આયોગે “Friends of Steel”, “Tycoons” અને “Steel Live Market” નામના ગ્રુપ્સ સહિતના ડઝનો WhatsApp ચેટ્સની સમીક્ષા કરી હતી, જે 2022માં ઉદ્યોગ પર થયેલી દરોડાઓ દરમિયાન વોટ્સએપ ગ્રુપની ચર્ચાની વિગતો પણ જપ્ત કરવામાં આવી હતી.  તેમાં ભાવમાં ફેરફાર, વેચાણ અને ઉત્પાદન પેટર્નનું વિશ્લેષણ પણ કરવામાં આવ્યું હતું. ટાટા સ્ટીલ, JSW સ્ટીલ અને સરકારી સંચાલિત સ્ટીલ ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (SAIL) અને રાષ્ટ્રીય ઇસ્પાત નિગમ લિમિટેડ (RINL) 2018થી 2023 દરમિયાન મિલીભગતમાં સામેલ હતા. SAIL, RINL, JSW અને ટાટા સ્ટીલ દ્વારા સંકલિત પ્રયાસોના પૂરતા પરોક્ષ પુરાવા ઉપલબ્ધ છે. એપ્રિલ 2025માં તૈયાર કરવામાં આવેલા કોમ્પિટીશન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયાના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે.

અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે ચારેય કંપનીઓ આગોતરા સંવેદનશીલ ભાવ માહિતી શેર કરીને બજારને પ્રભાવિત કરી રહી હતી. કન્સલ્ટન્સી BigMintના અંદાજ મુજબ, આ કંપનીઓ ભારતના સ્ટીલ બજારમાં 44.4 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.

ટાટા સ્ટીલનો ઇનકાર

ટાટા સ્ટીલે રોઇટર્સને આપેલા નિવેદનમાં કહ્યું કે તે “તેમએ કોઈપણ ખોટા કાર્યો કર્યા હોવાનો ઇનકાર કરે છે” અને તે prevailing બજાર પરિસ્થિતિઓ તથા અન્ય પરિબળોના આધારે સ્વતંત્ર રીતે ભાવ નક્કી કરે છે. આ અંગે કોમ્પિટીશન કમિશન પોતાનો વિગતવાર જવાબ રજૂ કરશે.

JSW, SAIL અને RINLએ રોઇટર્સની ટિપ્પણી માટેની વિનંતીઓનો જવાબ આપ્યો નથી. અહેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ તપાસ દરમિયાન તેમના અધિકારીઓએ ખોટા કાર્યોનો ઇનકાર કર્યો હતો. કોમ્પિટિશન કમિશને તેના નિયમો અનુસાર કાર્ટેલ કેસની વિગતો જાહેર ન કરવાને કારણે કોઈ જ પ્રતિસાદ આપ્યો નથી.

WhatsApp ચેટ્સ અને સ્ટીલ બાર ટાયકૂન્સ

સ્ટીલ કેસ 2021માં શરૂ થયો હતો અને કંપનીઓને ઑક્ટોબરમાં તેમની નાણાકીય વિગતો રજૂ કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું હતુ. આ વિગતો સામાન્ય રીતે દંડની ગણતરી માટે માંગવામાં આવે છે. કોમ્પિટિશન કમિશનના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ અહેવાલના તારણોની સમીક્ષા કરી રહ્યા છે. તેમને દંડ ફટકારવાની અથવા તપાસના તારણોને ઉથલાવી દેવાની સત્તા છે. ટાટા, JSW, SAIL અને RINL પર 2022ની કામગીરી દરમિયાન દરોડા પાડવામાં આવ્યા નહોતા, પરંતુ ઘણી નાની કંપનીઓ અને ઉદ્યોગ જૂથો પર દરોડા પાડવામાં આવ્યા હતા. કોમ્પિટીશન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયાએ અન્ય કંપનીઓના અધિકારીઓના ફોનમાંથી ચેટ્સ મેળવ્યા હતા, જેમાં JSW, ટાટા, SAIL અને RINLની ભાવ યોજનાઓનો ઉલ્લેખ હતો.

અહેવાલમાં ચારેય કંપનીઓના અધિકારીઓ દ્વારા કોઈ સંદેશ લખવામાં આવ્યો હોવાનો ઉલ્લેખ નથી, પરંતુ તપાસકર્તાઓએ ચેટ્સમાં રહેલી માહિતી અને કંપનીઓના વાસ્તવિક ભાવ ફેરફારો વચ્ચે સંબંધ સ્થાપિત કર્યો અને બંનેમાં સમન્વય જોવા મળ્યો હતો. 2022માં “TMT TYCOONS” નામના ગ્રુપમાં મૂકાયેલા એક સંદેશમાં લખ્યું હતું કે આજે SAILએ HR કોઇલ/ફ્લેટ પ્રોડક્ટ્સમાં પ્રતિ મેટ્રિક ટન રૂ.1,000નો વધારો કર્યો છે. વિશ્વસનીય સૂત્રો મુજબ, તમામ મુખ્ય ઉત્પાદકો ભાવ વધારવાની શક્યતા છે. 2020નો બીજો સંદેશ એમ જણાવે છે કે JSW, ટાટા … અને SAIL જેવા તમામ મુખ્ય ઉત્પાદકો 1 નવેમ્બરથી TMTના ભાવ પ્રતિ મેટ્રિક ટન રૂ.1,500 થી ₹2,000 સુધી વધારવાની યોજના બનાવી રહ્યા છે.

પ્રેઝન્ટેશન્સ અને ‘સ્પષ્ટ સમર્થન’

ભારત દુનિયાનો બીજો સૌથી મોટો કાચા સ્ટીલનો ઉત્પાદક છે અને ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થામાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચ વધતાં એલોયની માંગમાં વધારો થયો છે. કોમ્પિટીશન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયાએ JSWના અબજોપતિ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર સજ્જન જિંદલ, ટાટા સ્ટીલના CEO ટી.વી. નરેન્દ્રન, SAILના ચાર પૂર્વ ચેરપર્સન અને RINLના ત્રણ પૂર્વ ચેરપર્સનને ભાવ મિલીભગત માટે જવાબદાર ઠેરવ્યા છે. આ રોઇટર્સે તેના એક મહિના પૂર્વેના અહેવાલમાં જણાવ્યું હતું. RINLના કેટલાક આંતરિક સરકારી પ્રેઝન્ટેશન્સમાં ચારેય ખેલાડીઓ દ્વારા થયેલી કથિત મિલીભગત તરફ ઈશારો કરવામાં આવ્યો હતો.

સરકારી સમિતિને આપવામાં આવેલી RINLની એક પ્રેઝન્ટેશનમાં દર્શાવાયું હતું કે 2018-19થી 2022-23 દરમિયાન દરેક મહિને તે “SAIL, ટાટા અને JSWના TMT બારના બજાર ભાવ રજૂ કરીને RINL દ્વારા TMT બારના વેચાણ ભાવ નક્કી કરતી હતી. ઉપરાંત આયોગના અહેવાલમાં જાણવા મળ્યું કે ઓછામાં ઓછું 2020-21માં ટાટા, JSW, SAIL અને RINL દ્વારા 16 ટકા થી 22 ટકા સુધી નિયંત્રિત ઉત્પાદન ઘટાડો પણ કરવામાં આવ્યો હતો. 2020માં સરકારી સમિતિને આપવામાં આવેલી એક વિશિષ્ટ RINL પ્રેઝન્ટેશનમાં આંતરિક રીતે નોંધાયું હતું કે ઉત્પાદકો દ્વારા ઉત્પાદન કાપ કરવામાં આવ્યા હતા. આ તથ્યો મોટા સ્ટીલ ઉત્પાદકો દ્વારા ઉત્પાદન કાપ અંગેના આરોપોની સ્પષ્ટ સમર્થન કે સ્વીકાર સમાન જ છે એમ રોઈટર્સના  અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે.