ભારતને 2047 સુધીમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવાના આયોજનમાં સહકારી ક્ષેત્ર કેન્દ્ર સ્થાને રહેશે
આર્થિક સરવેમાં સહકારી ક્ષેત્ર વિકાસના કેન્દ્રમાં
9,000થી વધુ પરિપત્રો અને માર્ગદર્શિકાઓને સંકલિત કરીને અલગ-અલગ નિયંત્રિત સંસ્થાઓ માટે 238 કાર્યઆધારિત માસ્ટર ડાયરેકશન્સ તૈયાર કરવામાં આવ્યાઃ 3,809ને માસ્ટર સર્ક્યુલરમાં ભેગા કરવામાં આવ્યાઃ 5,673ને બિનપ્રસંગિક જાહેર કરવામાં આવ્યા
આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025–26 અનુસાર સહકારી સંસ્થાઓ ભારતની આર્થિક અને કૃષિ પરિવર્તનની મુખ્ય કડી બનશે
લોકસભામાં રજૂ કરેલું આર્થિક સર્વેક્ષણ 2025–26 ભારતની આર્થિક તથા કૃષિ વિકાસ યાત્રામાં સહકારી ક્ષેત્રને કેન્દ્રસ્થાને મૂકવામાં આવ્યું છે. નિયમનકારી સરળતા, વિસ્તૃત ગ્રામિણ ધિરાણ અને ડિજિટલ એકીકરણ જેવા મુદ્દાઓ સાથે આ સર્વેક્ષણ સહકારીઓને ‘વિકસિત ભારત’ના લક્ષ્યને સાકાર કરવા માટેના મુખ્ય સાધન તરીકે પ્રસ્થાપિત કરવા તરફ આગળ વધી રહી છે.
આર્થિક સર્વેક્ષણમાં દર્શાવવામાં આવેલા એક મહત્વપૂર્ણ સુધારો રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના માધ્યમથી કરવામાં આવેલા નિયમનકારી સૂચનાઓનું વ્યાપક પુનઃગઠન છે. 9,000થી વધુ પરિપત્રો અને માર્ગદર્શિકાઓને સંકલિત કરીને અલગ-અલગ નિયંત્રિત સંસ્થાઓ માટે 238 કાર્યઆધારિત માસ્ટર ડાયરેકશન્સ તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.
સહકારી ક્ષેત્ર માટે ખાસ મહત્વનું એ છે કે નાબાર્ડના માધ્યમથી પ્રાદેશિક ગ્રામિણ બેન્કો, રાજ્ય સહકારી બેન્કો અને કેન્દ્રિય સહકારી બેન્કોને આપવામાં આવેલી સૂચનાઓને પણ નાબાર્ડ સાથેની ચર્ચા બાદ સંકલિત કરવામાં આવી છે. આ પ્રક્રિયામાં કુલ 9,446 પરિપત્રો રદ કરવામાં આવ્યા છે, 3,809ને માસ્ટર સર્ક્યુલરમાં ભેગા કરવામાં આવ્યા છે અને 5,673ને બિનપ્રસંગિક જાહેર કરવામાં આવ્યા છે. પરિણામે નિયમો અને નિયંત્રણોના પાલનનો ભાર નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો છે અને નિયમનકારી સ્પષ્ટતા વધેલી છે.
આર્થિક સર્વેક્ષણમાં જણાવ્યા મુજબ ભારતની નાણાકીય વ્યવસ્થામાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ હજી શરૂઆતના તબક્કામાં છે. માત્ર આશરે 21 ટકા બેન્કો અને નાણાકીય સંસ્થાઓએ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત સોલ્યુશન્સ અમલમાં મૂક્યા છે. હવે તેમાં વધારો થશે.
મોટી બેન્કો આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સને અપનાવવામાં તરફ આગળ વધી છે, પરંતુ ઘણી અર્બન સહકારી બેંકો અને નાની નોન બેન્કિંગ ફાઈનાન્સ કંપની પાસે આઈ.ટી. બજેટની મર્યાદા નડી રહી છે. તેમણએ ડેટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની અછતનો અને કુશળ માનવસંસાધનની કમી જેવા પડકારોનો પણ સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અપનાવનાર સંસ્થાઓમાં પણ તેનો ઉપયોગ મુખ્યત્વે ચેટબોટ્સ, પ્રક્રિયા કાર્યક્ષમતા અને ગ્રાહક સંવાદ સુધી મર્યાદિત છે. તેમાં સુધારો લાવવા માટે સહકારી બેંકિંગ ઇકોસિસ્ટમમાં ક્ષમતાવર્ધનની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.
કૃષિ ક્ષેત્ર અંગે સર્વેક્ષણ ખેડૂતને આવક સહાય, ધિરાણ અને બજાર સુધી પહોંચ સુલભ કરાવવામાં સહકારીઓની મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા પર ભાર મૂકે છે. પ્રધાનમંત્રી કિસાન યોજના, પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ, ઓર્ગેનિક તથા વિકલ્પ ખાતરોનું પ્રોત્સાહન, કૃષિ ઉપજોના વેચાણ માટે ઈ-નામ બજાર, તેમજ ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો-એફપીઓ અને પ્રાથમિક કૃષિ ધિરાણ સંસ્થાઓને મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસોએ ખેડૂત આવક અને ટકાઉપણાને ટેકો આપ્યો છે.
બીજની ઉપલબ્ધતા અને નવી જાતોના અપનાવામાં અસમાન પ્રગતિ જોવા મળી રહી છે, જેના કારણે એક્સટેન્શન સેવાઓ મજબૂત કરવાની અને એફપીઓ કે પેક્સ તથા સ્વસહાય જૂથોની વધુ સક્રિય ભાગીદારીની જરૂરિયાત વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.
સંસ્થાગત ધિરાણનું વિતરણ સતત વધતું રહ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ 2025માં ગ્રાઉન્ડ લેવલ ક્રેડિટ વિતરણ ₹28.69 લાખ કરોડ સુધી પહોંચ્યું છે, જે નિર્ધારિત લક્ષ્ય કરતાં વધુ છે. ટૂંકા ગાળાના તેમજ લાંબા ગાળાના ધિરાણમાં સહકારી બેંકોની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ રહી છે.
કિસાન ક્રેડિટ કાર્ડ યોજનાના 31 માર્ચ 2025 સુધી 7.72 કરોડ સક્રિય ખાતાઓ હતા, જેમાં બાકી ધિરાણ ₹10.20 લાખ કરોડ રહ્યું છે. કિસાન ઋણ પોર્ટલ દ્વારા સહકારી બેન્કો, કોમર્શિયલ બેન્કો અને રિજ્યોનલ રૂરલ બેન્કોને એકીકૃત કરવામાં આવ્યા છે. પરિણામે રૂ.1,080.88 કરોડની ડુપ્લિકેટ અથવા વધારાની માંગ ઓળખવામાં આવી છે. આમ તેમની નાણાકીય શિસ્તને મજબૂત બનાવવામાં આવી રહી છે.
સર્વેક્ષણ સહકારી આંદોલનના પુનરુત્થાન પર પણ પ્રકાશ પાડે છે. પેક્સને 25થી વધુ પ્રવૃત્તિઓમાં વૈવિધ્યકરણની મંજૂરી આપતા મોડલ બાયલોઝ દ્વારા વિકેન્દ્રીકૃત અને બહુહેતુક સંસ્થાઓમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવી રહી છે. 54,000થી વધુ પેક્સને ERP પ્લેટફોર્મ પર જોડવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી 43,000થી વધુ કાર્યરત છે. માર્ચ 2025 સુધીમાં 18,000થી વધુ નવી બહુહેતુક સહકારી સંસ્થાઓ નોંધાયેલી છે, જે સહકારીઓને ભારતના સર્વનો સમાવેશ કરતા ટકાઉ વિકાસના મુખ્ય સ્તંભ તરીકે મજબૂત બનાવે છે.
