બજેટમાં કૃષિ ક્ષેત્રમાં શું નવું આવી શકે અને શું જરૂરી છે?
કૃષિ મશીનરી માટેની સબસિડીઓ DBT (Direct Benefit Transfer) મારફતે આપવી જોઈએ અને માત્ર FMTTI અથવા BIS દ્વારા મંજૂર સાધનો સુધી જ સબસિડીને સીમિત રાખવી જોઈએ
કેન્દ્ર સરકારનું બજેટ 2026 રજૂ થવાની ઘડીઓ ગણાઈ રહી છે ત્યારે ભારતીય કૃષિ ક્ષેત્ર એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક પર ઊભું છે. દેશના કુલ જીડીપીમાં કૃષિ ક્ષેત્રનો ફાળો અંદાજે 17.8 ટકા છે અને દેશની 46.1 ટકા શ્રમિક વસ્તી માટે રોજગારીનો આધાર પણ કૃષિ ક્ષેત્ર જ છે. છતાં, ઓછી ઉત્પાદનક્ષમતા, પાણીનો અયોગ્ય ઉપયોગ, નાના અને વિખરાયેલા જમીનધારા તથા મર્યાદિત બજાર જોડાણ જેવી મૂળભૂત સમસ્યાઓને કારણે કૃષિ ક્ષેત્રની વૃદ્ધિ અવરોધાઈ રહી છે.
હવે નાના-મોટા યોજનાત્મક ફેરફારો અથવા ટૂંકા ગાળાના રાહત પગલાં પૂરતા નથી. ભારતીય કૃષિને હવે એક રચનાત્મક પુનર્ગઠન(structural reset)ની જરૂર છે. આ પ્રકારનું એકીકૃત અને પરિણામ આધારિત માળખું, જે ઉત્પાદનક્ષમતા, ટકાઉપણું, ખેડૂત આવક અને વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા આ બધાને એકસાથે જોડે તેવી વ્યવસ્થા નિર્માણ કરવાની અપેક્ષા બજેટ 2026 પાસે રાખવામાં આવી રહી છે. આ પરિવર્તન શરૂ કરવાની એક ઐતિહાસિક તક આ વખતના બજેટને મળી રહી છે.
સબસિડીની નવી રચના: વપરાશમાંથી પરિણામ તરફ
ભારતમાં કૃષિ સબસિડીની વ્યવસ્થા શરૂઆતમાં ખેડૂતને સહાય આપવા માટે રચાઈ હતી, પરંતુ સમય જતાં તે અતિશય ઇનપુટ વપરાશને પ્રોત્સાહન આપતી બની છે. ખાતર, વીજળી અને સિંચાઈ પરની સબસિડીઓએ જમીનની ગુણવત્તા ખરાબ કરીને તેણે ભૂગર્ભ જળ ઘટાડવાનું કામ કર્યું છે. કૃષિ ઉત્પાદનની ગુણવત્તા પર અસર કરી અને ખર્ચ વધાર્યો — પરંતુ અનુપાતમાં ખેડૂત આવકમાં વધારો થયો નથી.
બજેટ 2026 દ્વારા આ દિશામાં ફેરફાર શક્ય છે. વપરાશ આધારિત સબસિડીના બદલે કાર્યક્ષમતા અને પરિણામ આધારિત પ્રોત્સાહન અપનાવવાની જરૂર છે. ‘પેકેજ ઓફ પ્રેક્ટિસ’ (PoP) સાથે જોડાયેલી સહાય દ્વારા વધુ ઉપજ, જમીન આરોગ્ય સુધારણા અને પાણીનો યોગ્ય ઉપયોગ જેવા માપનીય પરિણામો હાંસલ કરી શકાય છે. તેના પર જ સરકાર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવી રહી છે.
ખાસ કરીને કૃષિ મશીનરી માટેની સબસિડીઓ DBT (Direct Benefit Transfer) મારફતે આપવી જોઈએ અને માત્ર FMTTI અથવા BIS દ્વારા મંજૂર સાધનો સુધી જ સબસિડીના લાભને સીમિત રાખવા જોઈએ. આ રીતે સરકારી ખર્ચનો સીધો લાભ ખેડૂતો સુધી પહોંચશે, લીકેજ ઘટશે અને જવાબદારી વધશે.
પાણી–જમીન–હવામાનનું સંકલિત સંચાલન
ભવિષ્યની કૃષિ વધુ ઉત્પાદન કરતાં વધુ સમજદારીપૂર્વક સંસાધન વ્યવસ્થાપન પર આધારિત રહેશે. પાણી, જમીન, બીજ અને હવામાન — આ ચારેય પરસ્પર જોડાયેલા હોવા છતાં, નીતિઓ હંમેશાં અલગ-અલગ રીતે બનાવાઈ છે.
બજેટ 2026એ આ સિલો તોડીને મિશન મોડમાં સંકલિત અભિગમ અપનાવવો જોઈએ. ઓછા પાણીમાં વધુ ઉપજ આપતા, ઓછા ખાતર અને રસાયણની જરૂરિયાત ધરાવતા નવા પેઢીના બીજોમાં રોકાણ વધારવું જરૂરી છે. સાથે સાથે વૈજ્ઞાનિક ખેતી પદ્ધતિઓ અને વિવિધ પાક ચક્ર (crop rotation)ને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ, જે જમીનનું ઓર્ગેનિક મેટર સુધારે છે અને મોનોક્રોપિંગના જોખમ ઘટાડે છે.
સરકારએ કૃષિ વ્યવસાયોને મોડેલ ફાર્મ્સ સ્થાપવાની મંજૂરી આપવી જોઈએ, જેથી નવા બીજ, મશીનરી અને ખેતી પદ્ધતિઓની અસરકારકતા ખેડૂતો સામે પ્રદર્શિત કરી શકાય.
ડિજિટલ જમીન રેકોર્ડ: આધારભૂત સુધારો
જમીન માલિકીની સ્પષ્ટતા વિના કૃષિમાં કોઈ મોટું પરિવર્તન શક્ય નથી. સમગ્ર દેશમાં કાયદેસર માન્ય અને ડિજિટલ જમીન રેકોર્ડ અનિવાર્ય છે. ક્લિયર લેન્ડ ટાઈટલથી ખેડૂતોને સસ્તું ઔપચારિક ધિરાણ મળે, લાંબા ગાળાનું રોકાણ શક્ય બને અને આધુનિક વેલ્યુ ચેઇનમાં તેમની ભાગીદારી વધે. સાથે સાથે સબસિડી વિતરણ અને નીતિ આયોજન વધુ પારદર્શક અને ડેટા આધારિત બની શકે.
બજેટ 2026માં જમીન રેકોર્ડ ડિજિટાઇઝેશન માટે સ્પષ્ટ સમયમર્યાદા અને જવાબદારી નક્કી કરવી જોઈએ. ખેતીના દરેક તબક્કામાં એટલે કે જમીન તૈયારીથી લઈને પાક વેચાણ સુધીનો ડેટા સંગ્રહ કરવાની વ્યવસ્થા નિર્માણ કરવાથી અને તેના યોગ્ય વહેંચાણથી ખેડૂતોને પાક પસંદગી અને માર્કેટિંગમાં મદદ મળશે.
ટેક્નોલોજી આધારિત સપ્લાય ચેઇન અને બજાર જોડાણ
પોસ્ટ-હાર્વેસ્ટ નુકસાન ખેડૂત આવક પર સૌથી મોટો છુપાયેલો ઘા છે. અપૂરતી સ્ટોરેજ, નબળી લોજિસ્ટિક્સ અને ગ્રેડિંગની અછતને કારણે દર વર્ષે મોટો પાક બગડે છે. બજેટ 2026એ બીજથી લઈને બજાર સુધીની ટેક્નોલોજી આધારિત સપ્લાય ચેઇનમાં રોકાણ વધારવું જોઈએ. તેમાં ગ્રેડિંગ, પેકેજિંગ, આધુનિક સ્ટોરેજ, ટ્રેસેબિલિટી અને લોજિસ્ટિક્સનો સમાવેશ થાય તે જરૂરી છે.. આ પગલાં ખેડૂતને વધુ ભાવ અપાવશે અને નિકાસ માટે ભારતને વધુ તૈયાર બનાવશે.
વૈશ્વિક સ્પર્ધા માટે નીતિ સ્થિરતા
વૈશ્વિક બજારમાં ગુણવત્તા જેટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે નીતિની સ્થિરતા પણ જરૂરી છે. નિકાસ અને તેને લગતા નાના મોટા નિયમો અથવા પ્રમાણપત્રોમાં વારંવાર ફેરફાર કરવાથી રોકાણકારોના ઉત્સાહ પર ઠંડું પાણી રેડાઈ જાય છે. બજેટ 2026એ લાંબા ગાળાની, સ્થિર નીતિનો સ્પષ્ટ સંકેત આપવો જોઈએ.
એકીકૃત સુધારા માળખા તરફ
બજેટ 2026ની સફળતા તેની એકરૂપતામાં છુપાયેલી છે. સબસિડી સુધારા, સંસાધન સંચાલન, જમીન ડિજિટાઇઝેશન, સપ્લાય ચેઇન આધુનિકીકરણ અને વૈશ્વિક બજાર જોડાણ સહિતના બધાં એકબીજાથી જોડાયેલા પગલાં હોવા જોઈએ. જો તે એકસાથે અમલમાં આવે, તો ભારતીય કૃષિ ટકાઉ, નફાકારક અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બની શકે. હવે ભારતીય કૃષિને નાના ફેરફારો નહીં, પરંતુ એક નક્કર રચનાત્મક પરિવર્તનની જરૂર છે. આ કામગીરી પાર પાડવાની 2026ના બજેટમાં યોગ્ય તક ઊભી હોવાનું જણાઈ રહ્યું છે.
