મહિના દરમિયાન માલ ખરીદ્યો ન હોય કે વેચ્યો ન હોય, છતાં રજીસ્ટ્રેશન ચાલુ રાખવા માટે નિલ રિટર્ન ભરવું ફરજિયાત હોવાથી નિલ રિટર્ન ફાઈલ કરી દે છે. જીએસટી કાયદા મુજબ જો તમારો વેપાર એક મહિના માટે બંધ પણ રહે, તો પણ જીએસટીઆર-૩બી રિટર્ન તો ભરવું જ પડે છે. રિટર્ન ન ભરો તો પેનલ્ટી કે લેટ ફી લાગે છે. આ સંજોગોમાં જીએસટી અધિકારીઓ તરફથી સતત નિલ રિટર્ન ભરતા વેપારીઓને રજીસ્ટ્રેશન રદ કરવાની નોટિસ આપી દેવામાં આવે છે. અધિકારીઓને શંકા હોય છે કે જે તે વ્યક્તિએ માત્ર કાગળ પર જ કંપની બનાવી છે અને ભવિષ્યમાં ફેક બિલિંગ (બોગસ બિલ બનાવીને ટેક્સ ચોરી) કરવા માટે જીએસટી નંબર એક્ટિવ રાખ્યો છે. બીજું, કોઈ વેપારી લાંબા સમય સુધી કોઈ ધંધો જ નથી કરતો, તો તે જીએસટી સિસ્ટમ પર માત્ર એક બોજ છે અને તેનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે તેમ માનીને તે રજિસ્ટ્રેશન રદ કરી દેવાનું પગલું લે છે. ત્રીજું, કેટલાક અસામાજિક તત્વો નિલ રિટર્ન ભરીને નંબર ચાલુ રાખે છે અને અચાનક કરોડોના બોગસ ટ્રાન્ઝેક્શન કરીને ગાયબ થઈ જાય છે. આ રોકવા માટે અધિકારીઓ કડક વલણ અપનાવે છે.
નિલ રિટર્ન ફાઈલ કરનારનું રજિસ્ટ્રેશન રદ ન કરી શકાય
જોકે કોર્ટનું માનવું છે કે નિલ રિટર્ન ફાઈલ કરવું તે ગુનો નથી. વેપારી કાયદા મુજબ નિયમિત નિલ રિટર્ન ભરે છે, તો તેનો અર્થ એ છે કે તે કાયદાનું પાલન કરે છે. તેથી માત્ર શંકાના આધારે કે ટર્નઓવર શૂન્ય હોવાના કારણે ટેક્સ અધિકારીઓ કાયદાની કલમ ૨૯(૧) હેઠળ સીધું રજીસ્ટ્રેશન રદ કરી શકે નહીં. કોર્ટ કહે છે કે નિલ જીએસટીઆર-3બી ફાઈલ કરવું તે જીએસટી રજિસ્ટ્રેશન રદ કરવા માટેનું યોગ્ય કારણ નથી. આ એક કારણસર જીએસટી કાયદાની કલમ ૨૯(૧) હેઠળ જીએસટી રજીસ્ટ્રેશન રદ કરવાની નોટિસ આપી શકાય નહીં. હાઈકોર્ટના આ ચુકાદાથી જીએસટી વિભાગ દ્વારા વિના કારણે રજીસ્ટ્રેશન રદ કરવાની નોટિસોથી પરેશાન નાના અને નવા વેપારીઓને મોટી રાહત મળશે.
જીએસટી કાયદાની કલમ ૨૯(૧) હેઠળ રજીસ્ટ્રેશન રદ કરવા માટે અમુક ચોક્કસ અને નિર્ધારિત પરિસ્થિતિઓનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ‘નીલ’ રિટર્ન દાખલ કરવું એ આ પરિસ્થિતિઓમાં આવતું નથી. જો કોઈ કરદાતા નિયમિતપણે રિટર્ન ભરી રહ્યો હોય, ભલે તેમાં ટર્નઓવર શૂન્ય દર્શાવેલ હોય, તો તેને રિટર્ન ન ભરનાર કે કાયદાનો ભંગ કરનાર ગણી શકાય નહીં. જીએસટી અધિકારીઓ કાયદાકીય જોગવાઈઓ બહાર જઈને પોતાની મરજી મુજબ રજીસ્ટ્રેશન રદ કરવાની નોટિસ ફટકારી શકે નહીં.
એક, ઘણીવાર કોઈ નવો વ્યવસાય શરૂ થયો હોય અથવા મંદીના કારણે અમુક મહિનાઓ સુધી કોઈ વેચાણ કે ટર્નઓવર ન થયું હોય, છતાં વ્યવસાય ચાલુ હોય છે. આવા કિસ્સામાં રજીસ્ટ્રેશન રદ થવાનો ભય દૂર થશે. બે, અધિકારીઓની મનમાની અને બિનજરૂરી કાયદાકીય ગુંચવણોમાંથી મુક્તિ મળશે, જેથી વેપારીઓ ભય વગર કામકાજ ચાલુ રાખી શકશે. ત્રણ, અચાનક રજીસ્ટ્રેશન રદ થવાથી ઈનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ અને બેંકિંગ વ્યવહારો અટકી જતા હોવાની સમસ્યામાંથી પણ વેપારીઓને મુક્તિ મળશે. સ્ટાર્ટ અપને કે શરૂઆતના તબક્કામાં જે બિઝનેસમાં તરત વેચાણ શરૂ નથી થતું, તેમને પોતાનું રજીસ્ટ્રેશન જાળવી રાખવામાં પૂરો ફાયદો થશે. સીઝનલ ધંધો કરનારાઓને રાહત મળી જશે.
જીએસટી અધિકારીઓ સામે નવો પડકાર ઊભો થશે
જીએસટી અધિકારીઓએ બોગસ પેઢીઓ પર નજર રાખવાના પડકારનો સામનો કરવો પડશે. જીએસટી વિભાગ માટે શૂન્ય ટર્નઓવર દર્શાવીને સક્રિય રહેતી શંકાસ્પદ કે શેલ એટલે કે માત્ર કાગળ પર જ અસ્તિત્વ ધરાવતી કંપનીઓ પર નજર રાખવી થોડી જટિલ બની શકે છે.
બીજું, કરચોરી રોકવા માટે જીએસટી વિભાગે હવે માત્ર ‘નીલ’ રિટર્નના આધારે પગલાં લેવાને બદલે અન્ય નક્કર પુરાવાઓ એકઠા કરવા પડશે, જેનાથી વિભાગની કામગીરી પણ વધશે.