મધ્યસ્થ બેન્કોની ખરીદી ચાલુ રહેતા સોનામાં તેજીનો તોખાર દોડતો જ રહેશે

કેન્દ્રિય બેંકો ડોલર સિવાયના રિઝર્વ તરફ વળી રહી હોવાથી સોનાની કિંમતો આગળ પણ વધતી રહેવાની સંભાવના: SBI રિસર્ચ

કેન્દ્રિય બેંકો હવે તેમના રિઝર્વમાં ડોલર પરનો આધાર ઘટાડીને અન્ય સંપત્તિઓમાં, તેમાંય ખાસ કરીને સોનામાં, વધુ રોકાણ કરી રહી હોવાથી સોનાની કિંમત વધવાની ચાલુ જ રહેશે, એમ State Bank of Indiaના આર્થિક સંશોધન વિભાગે આપ્યો છે. સ્ટેટ બેન્કના સંશોધનમાં આ સંકેત પણ આપવામાં આવ્યો છે કે રાષ્ટ્રીય દેવાની સમસ્યા ઘટાડવા માટે ખાસ કરીને Federal Reserve જેવી કેન્દ્રિય બેંકો સોનાના રિઝર્વનું પુનર્મૂલ્યાંકન (revaluation) કરાવે તેવી શક્યતા પણ છે.

ઓગસ્ટ 2025ના અંતથી આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં સોનાની કિંમતોમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. 29 ઓગસ્ટ 2025ના રોજ સોનાની કિંમત $3448 પ્રતિ ઔંસ હતી, જે 6 માર્ચ 2026એ વધીને $5092 પ્રતિ ઔંસ થઈ ગઈ છે. એટલે કે લગભગ 47.6%નો વધારો નોંધાયો છે.

SBIના અર્થશાસ્ત્રીઓ જણાવે છે કે વિશ્વભરના કેન્દ્રિય બેંકો હવે અમેરિકન ટ્રેઝરી બોન્ડમાંથી દૂર જઈ સોનામાં વધુ રોકાણ કરી રહી છે. 1996 પછી પ્રથમ વખત જૂન 2025માં આ પ્રકારનો મોટો ફેરફાર નોંધાયો હતો. અનેક દેશોની કેન્દ્રિય બેંકોમાં સોનાના ભંડારનો હિસ્સો ઝડપથી વધ્યો છે. અમેરિકા અને જર્મનીના કુલ રિઝર્વમાં સોનાનો હિસ્સો લગભગ 80.4 ટકા  છે, જ્યારે ઇટાલી માટે તે 79.4 ટકા છે. ભારતના રિઝર્વમાં સોનાનો હિસ્સો આશરે 17.6 ટકા છે.

સોનાના રિઝર્વનું પુનર્મૂલ્યાંકન અને દેવું ઘટાડવાની શક્યતા

SBIના ગ્રુપ ચીફ ઇકોનોમિક એડવાઇઝર Soumya Kanti Ghoshએ જણાવ્યું હતું કે લાંબા ગાળામાં એક અનોખો વિકલ્પ એ હોઈ શકે છે કે અમેરિકા તેની સરકાર પાસે રહેલા 261.5 મિલિયન ટ્રોય ઔંસ સોનાના ભંડારનું પુનર્મૂલ્યાંકન કરી શકે છે.

હાલમાં અમેરિકાના સોનાનું સરકારી મૂલ્ય $42.22 પ્રતિ ટ્રોય ઔંસ (1973માં Nixon Shock પછી નક્કી કરાયેલ) ગણવામાં આવે છે. જો આ મૂલ્યને હાલના બજાર દર, એટલે કે $5000થી વધુ પ્રતિ ઔંસ પ્રમાણે ગણવામાં આવે, તો અમેરિકાની સંપત્તિમાં ભારે વધારો જોવા મળી શકે છે.

આ રીતે ગણતરી કરવામાં આવે તો અમેરિકાના સોનાના ભંડારનું મૂલ્ય હાલના આશરે $11 અબજથી વધીને લગભગ $1.3 ટ્રિલિયન થઈ શકે છે, જે અમેરિકાના કુલ GDPના લગભગ 4 ટકા જેટલું બને છે. આ પગલું લેવામાં આવે તો અમેરિકાના બજેટ ખાધનો લગભગ 70 ટકા ભાગ ઘટાડી શકાય તેવી શક્યતા છે. હાલમાં અમેરિકાનું કુલ રાષ્ટ્રીય દેવું લગભગ $38.8 ટ્રિલિયન છે.

SBI રિસર્ચ અનુસાર નવેમ્બર 2025માં અમેરિકાની કોંગ્રેસમાં રિપબ્લિકન સેનેટર Cynthia M. Lummis દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલા Bitcoin Actમાં પણ એવી જોગવાઈઓ કરવાનું સૂચન કરવામાં આવ્યું છે કે ટ્રેઝરી સેક્રેટરી સોનાને બજાર કિંમતે મૂલ્યાંકિત કરીને એક મિલિયન Bitcoin ખરીદી શકશે.

કેન્દ્રિય બેંકોની બેલેન્સ શીટ પર અસર

જ્યારે સોનાની કિંમતો વધે છે ત્યારે કેન્દ્રિય બેંકોના રિઝર્વનું મૂલ્ય પણ ઝડપથી વધી જાય છે. જ્યારે સોનાના ભંડારનું પુનર્મૂલ્યાંકન થાય છે ત્યારે આ વધેલું મૂલ્ય બેલેન્સ શીટમાં સંપત્તિ (assets) તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે અને બુક સંતુલિત રાખવા માટે જવાબદારીઓ (liabilities) પણ વધે છે.

જ્યારે કેન્દ્રિય બેંકો પોતાના રિઝર્વનું બજાર મૂલ્ય પ્રમાણે મૂલ્યાંકન કરે છે ત્યારે મૂલ્યમાં થયેલા નફા કે નુકસાનને “revaluation accounts” તરીકે બેલેન્સ શીટના લાયબિલિટી ભાગમાં નોંધવામાં આવે છે. પછી આ રકમનો ઉપયોગ અન્ય નાણાકીય જરૂરિયાતો માટે પણ થઈ શકે છે.

અર્થશાસ્ત્રીઓનું માનવું છે કે જો કે સોનાના રિઝર્વનું પુનર્મૂલ્યાંકન સીધું દેવું ઓછું કરતું નથી, પરંતુ વધેલી સંપત્તિ અમેરિકા જેવી અર્થવ્યવસ્થાને વધુ નાણાકીય લવચીકતા અને વિશ્વસનીયતા આપી શકે છે.

તેની સાથે જ નિષ્ણાતોએ ચેતવણી પણ આપી છે કે જો સંપત્તિ વધે અને તેને સંતુલિત કરવા લાયબિલિટી પણ વધી જાય તો તે મોંઘવારી પર દબાણ ઊભું કરી શકે છે અને અંતે GDP પર પણ અસર કરી શકે છે.