યોગ્ય નોકરીઓનો અભાવ મહિલાઓની રોજગારીને મર્યાદિત કરે છે
યોગ્ય નોકરીઓનો અભાવ મહિલાઓની રોજગારીને મર્યાદિત કરે છે
મહિલાઓના અવેતન કામનું મુદ્રીકરણ (monetise) કરો છો, તો તે જીડીપી (ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ) ના લગભગ 10 ટકા જેટલું થાય છે, જે ઘણું ઊંચું છે,
સામાજિક ધોરણો જેવા પુરવઠા-બાજુના પરિબળો કરતાં માંગ-બાજુના-demand-sideના અવરોધો ભારતમાં મહિલા શ્રમ દળની ભાગીદારીમાં વધુ મહત્વનો અવરોધ બન્યા છે, તેમ વડાપ્રધાનની આર્થિક સલાહકાર પરિષદના અધ્યક્ષ એસ. મહેન્દ્ર દેવે શુક્રવારે નવી દિલ્હીમાં સેન્ટર ફોર સોશિયલ એન્ડ ઈકોનોમિક પ્રોગ્રેસ દ્વારા આયોજિત એક સેમિનારમાં જણાવ્યું હતું.
શિક્ષિત મહિલાઓમાં ઊંચી બેરોજગારી અને શ્રમ-સઘન એટલે કે વધુ ક્ષેત્રોમાં અપૂરતી નોકરીઓની તકોના સર્જનનો હવાલો આપતાં તેમણે જણાવ્યું હતું કે, જ્યારે સામાજિક ધોરણોએ ઐતિહાસિક રીતે શ્રમ દળમાં મહિલાઓની ભાગીદારીને પ્રભાવિત કરી છે, ત્યારે શ્રમની નબળી માંગ એક મુખ્ય અવરોધ તરીકે ઉભરી આવી છે.
“મને લાગે છે કે માંગનું પરિબળ વધુ મહત્વનું છે, અને જો યોગ્ય નોકરીઓ ઉપલબ્ધ હશે, તો મહિલાઓ શ્રમ દળમાં જોડાશે…”
“શિક્ષિત મહિલાઓમાં ઊંચી બેરોજગારી — લગભગ 40 ટકા કે તેથી વધુ — તે પણ માંગના પરિબળને જ દર્શાવે છે,” દેવે જણાવ્યું હતું.
તેમની આ ટિપ્પણીઓ એવા સમયે આવી છે જ્યારે ભારતીય આર્થિક નીતિ અને શૈક્ષણિક વર્તુળોમાં મહિલા શ્રમ દળની ભાગીદારીનો દર (FLFPR) સૌથી વધુ ચર્ચાયેલા મુદ્દાઓમાંથી એક બની ગયો છે.
અર્થશાસ્ત્રીઓએ દલીલ કરી છે કે મહિલા શ્રમ દળની ભાગીદારીનો દર વધારવો એ માત્ર વિકાસને વધુ સર્વસમાવેશક બનાવવા માટે જ નહીં, પરંતુ ભારતના લાંબા ગાળાના આર્થિક વિસ્તરણને ટકાવી રાખવા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે. પ્રજનન દરમાં ઘટાડો થવા સાથે અને આગામી દાયકાઓમાં દેશનો વસ્તી વિષયક લાભ (demographic dividend) મર્યાદિત થવાની અપેક્ષા હોવાથી, નીતિ નિર્માતાઓ અને સંશોધકોએ વધુને વધુ ચેતવણી આપી છે કે જો મોટી સંખ્યામાં મહિલાઓ ઉત્પાદક રોજગારીમાં પ્રવેશી નહીં શકે, તો ભારત સમૃદ્ધ બને તે પહેલાં વૃદ્ધ થઈ જવાનું જોખમ ઉઠાવશે.
“ટાઇમ-યુઝ સર્વે જણાવે છે કે પુરુષો કરતાં મહિલાઓ વધુ કામ કરે છે, ખાસ કરીને જો તમે અવેતન (unpaid) કામને ધ્યાનમાં લો. વાસ્તવમાં, કેટલાક અંદાજો દર્શાવે છે કે જો તમે મહિલાઓના અવેતન કામનું મુદ્રીકરણ (monetise) કરો છો, તો તે જીડીપી (ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ) ના લગભગ 10 ટકા જેટલું થાય છે, જે ઘણું ઊંચું છે,” દેવે જણાવ્યું હતું.
તેમણે ઉમેર્યું હતું કે પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) ના તાજેતરના ડેટા દર્શાવે છે કે 15 વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરના લોકો માટે સામાન્ય સ્થિતિના માપદંડ હેઠળ મહિલા શ્રમ દળની ભાગીદારીનો દર લગભગ 40 ટકા હતો. જો કે, તાજેતરના વધારાનો મોટો હિસ્સો કૃષિમાં જીવનનિર્વાહના કામ, સ્વ-રોજગાર અને અવેતન કામ દ્વારા સંચાલિત હતો, તેમ તેમણે નોંધ્યું હતું.
તેમણે મહિલાઓ શ્રમ દળની બહાર રહેવાના કારણો અંગેના PLFS ડેટાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો અને જણાવ્યું કે લગભગ 45 ટકા મહિલાઓએ બાળ સંભાળ, ઘરકામ અને અન્ય વ્યક્તિગત પ્રતિબદ્ધતાઓનો હવાલો આપ્યો છે. શહેરી વિસ્તારોમાં, જ્યાં મહિલા શ્રમ દળની ભાગીદારી ઓછી છે, ત્યાં આ હિસ્સો લગભગ 53 ટકા હતો, જે રોજગારીની તકોના વિસ્તરણ સાથે સંભાળ અર્થતંત્ર (care economy) ને મજબૂત કરવાના મહત્વ તરફ નિર્દેશ કરે છે.
દેવના જણાવ્યા અનુસાર, આઝાદી પછી ભારતના ઉત્પાદન (manufacturing) ક્ષેત્રે શ્રમની સઘનતામાં ધીમી વૃદ્ધિ જોઈ છે, જેનાથી મોટા પાયે રોજગારી પૂરી પાડવાની તેની ક્ષમતા મર્યાદિત થઈ ગઈ છે, ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે.
