ક્રોસ-બોર્ડર ચુકવણી સરળ બનાવવા RBIએ BRICSની ડિજિટલ કરન્સી જોડવાની દરખાસ્ત મૂકી
અમેરિકી ડૉલરનું વર્ચસ્વ તોડી નાખીને વિશ્વવેપારની સરળ બનાવવા માટે પહેલ કરવામાં આવીઃ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના અવિચારી ટેરિફ વૉર પછી દસ જેટલા દેશો વચ્ચેના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર માટે ઉપયોગમાં લેવાની કરન્સીનો મુદ્દો ફરી છેડવામાં આવ્યો
દુનિયાના જુદાં જુદાં વિસ્તારોમાં રાજકીય તણાવ વધતા ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો પ્રયાસ, 2026 BRICS સમિટમાં પ્રસ્તાવ રજૂ થવાની શક્યતા
અમદાવાદઃ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ BRICS(બ્રાઝિલ, રશિયા, ઇન્ડિયા અને ચીન, દક્ષિણ આફ્રિકાના દેશો) દેશોની અધિકૃત ડિજિટલ કરન્સી (CBDC)ને એકબીજા સાથે જોડવાની દરખાસ્ત મૂકી છે, જેથી ક્રોસ-બોર્ડર વેપાર અને પ્રવાસન સંબંધિત ચુકવણીઓ વધુ સરળ બની શકશે. આ પગલું વિશ્વના જુદાં જુદાં દેશોમાં વધી રહેલા રાજકીય તણાવને ધ્યાનમાં રાખીને અમેરિકન ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ ટેરિફ વૉર છેડ્યું તે પછી દુનિયાના દેશો ડિજિટલ કરન્સીથી આર્થિક વહેવારો કરીને આયાતનિકાસનો વેપાર કરવા સહમત થાય તેવી સંભાવના વધી ગઈ છે.
RBI એ કેન્દ્ર સરકારને ભલામણ કરી છે કે 2026માં યોજાનારી BRICS સમિટના એજન્ડામાં સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC) કનેક્ટિવિટીનો પ્રસ્તાવ સામેલ કરવો જોઈએ. આ વર્ષે યોજાનારી BRICS સમિટનું યજમાન દેશ ભારત રહેશે. જો આ ભલામણ સ્વીકારવામાં આવે તો BRICS દેશોની ડિજિટલ કરન્સીને જોડવાનો આ પહેલો સત્તાવાર પ્રયાસ હશે. BRICSમાં બ્રાઝીલ, રશિયા, ભારત, ચીન અને દક્ષિણ આફ્રિકા સહિત અન્ય દેશો સામેલ છે.
આ પહેલથી અમેરિકા નારાજ થઈ શકે છે, કારણ કે તેણે ડોલરને બાયપાસ કરવાના પ્રયાસો સામે ચેતવણી આપી છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અગાઉ BRICS ગઠબંધનને “એન્ટી-અમેરિકન” કહી ચૂક્યા છે અને તેના સભ્ય દેશો પર ટેરિફ લગાવવાની ધમકી આપી હતી.
RBI અને ભારત સરકાર તેમજ ચીન, બ્રાઝીલ અને રશિયાની સેન્ટ્રલ બેંકો તરફથી ટિપ્પણી માટે મોકલાયેલા ઇમેઇલનો કોઈ જવાબ મળ્યો નથી. જ્યારે દક્ષિણ આફ્રિકાની સેન્ટ્રલ બેંકે ટિપ્પણી કરવાનું ટાળ્યું છે. BRICS દેશોની CBDCને જોડવાની RBIની આ દરખાસ્ત અગાઉ ક્યારેય જાહેર કરવામાં આવી નહોતી.
સેતુ ઊભો કરવા પહેલ કરી-BUILDING BRIDGES
RBIની આ દરખાસ્ત 2025માં રિયો ડી જાનેરોમાં યોજાયેલી BRICS સમિટની ઘોષણાને આગળ વધારી રહી છે. તેમાં સભ્ય દેશોની ચુકવણી સિસ્ટમ્સ વચ્ચે ઇન્ટરઓપરેબિલિટી વધારવાની વાત કરવામાં આવી હતી. આ વ્યવસ્થાના માધ્મયથી આંતરરાષ્ટ્રીય લેવડદેવડ વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવશે. RBI એ જાહેરમાં ભારતના ડિજિટલ રૂપિયા (e-રુપી)ને અન્ય દેશોની CBDC સાથે જોડવામાં રસ દર્શાવ્યો છે. જેથી ક્રોસ-બોર્ડર ટ્રાન્ઝેક્શન-એક દેશથી બીજા દેશ વચ્ચે કરવાના થતાં આર્થિક વહેવારો ઝડપથી થઈ શકે છે. તેમ જ રૂપિયાનો વૈશ્વિક ઉપયોગ વધવા માંડશે. જોકે RBI એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેનો હેતુ ડી-ડોલરાઇઝેશન નથી.
હજુ સુધી BRICSના કોઈ પણ સભ્ય દેશે પોતાની ડિજિટલ કરન્સી સંપૂર્ણપણે લોન્ચ કરી નથી, પરંતુ મુખ્ય પાંચ દેશો પાયલટ પ્રોજેક્ટ ચલાવી રહ્યા છે. ડિસેમ્બર 2022માં શરૂ થયેલા ભારતના e-રુપીને અત્યાર સુધીમાં લગભગ 70 લાખ રિટેલ યુઝર્સ મળ્યા છે, જ્યારે ચીને ડિજિટલ યુઆનની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્વીકૃતિ વધારવાની પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે. RBI એ ઓફલાઇન પેમેન્ટ, સરકારી સબસિડી માટે પ્રોગ્રામેબિલિટી અને ફિનટેક કંપનીઓને ડિજિટલ વૉલેટ ઓફર કરવાની મંજૂરી આપીને e-રુપી અપનાવવા પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.
BRICS ડિજિટલ કરન્સી કનેક્ટિવિટી સફળ બનાવવા માટે ઇન્ટરઓપરેબલ ટેકનોલોજી, ગવર્નન્સ નિયમો અને વેપાર અસંતુલન સેટલમેન્ટ જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા જરૂરી રહેશે. કેટલાક સભ્ય દેશો અન્ય દેશોની ટેકનોલોજી અપનાવવા અંગે ખચકાટ અનુભવી શકે છે. તેને કારણે આ મોરચે થનારી પ્રગતિમાં વિલંબ થઈ શકે છે. વેપાર અસંતુલન સંભાળવા માટે સેન્ટ્રલ બેંકો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય ફોરેન એક્સચેન્જ સ્વેપ વ્યવસ્થાનો ઉપયોગ કરવાની પણ ચર્ચા ચાલી રહી છે.
મંજિલ હજી દૂર છે
2009માં બ્રાઝીલ, રશિયા, ભારત અને ચીન દ્વારા સ્થાપિત BRICSમાં બાદમાં દક્ષિણ આફ્રિકા જોડાયું અને હવે યુએઈ, ઈરાન અને ઇન્ડોનેશિયા જેવા નવા સભ્યો પણ ઉમેરાયા છે. ટ્રમ્પની ટ્રેડ વોર અને ટેરિફ ધમકીઓ પછી BRICS ફરી ચર્ચામાં આવ્યું છે. આ દરમિયાન અમેરિકા સાથેના વેપાર ઘર્ષણને કારણે ભારત રશિયા અને ચીનની નજીક આવ્યું છે. BRICSને મજબૂત આર્થિક વિકલ્પ બનાવવા માટેના અગાઉના પ્રયાસોમાં ઘણી અડચણો આવી હતી, જેમાં એક સામાન્ય BRICS કરન્સી બનાવવાનો વિચાર પણ સામેલ હતો, જે અંતે રદ થયો હતો. વિશ્વભરમાં સ્ટેબલકોઇન અપનાવવાનું વધી જતાં CBDCમાંનો રસ ઘટ્યો હોવા છતાં પણ ભારત e-રુપીને વધુ સુરક્ષિત અને નિયમિત વિકલ્પ તરીકે પ્રસ્તુત કરી રહ્યું છે.
RBIના ડેપ્યુટી ગવર્નર ટી. રબી શંકરે ગયા મહિને કહ્યું હતું કે CBDCમાં સ્ટેબલકોઇન જેવા ઘણા જોખમો નથી. ભારતને આશંકા છે કે સ્ટેબલકોઇનનો વ્યાપક ઉપયોગ રાષ્ટ્રીય પેમેન્ટ સિસ્ટમને નબળી પાડી શકે છે.
