રૂપિયાને ગગડતો અટકાવવા RBI નો નવો ‘ફોરેક્સ રૂલ’: બેંકોમાં લિક્વિડિટીની ચિંતા વધી, SBI ના અહેવાલમાં ₹૧ ટ્રિલિયન બ્લોક થવાનો અંદાજ

મુંબઈ: આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના વધતા ભાવ અને વિદેશી મુડીના સતત આઉટફ્લોના કારણે ભારતીય રૂપિયો ભારે દબાણ હેઠળ છે. આ સ્થિતિમાં સ્પેક્યુલેટિવ (સટ્ટાકીય) પ્રવૃત્તિઓ અને ઓવર-ટ્રેડિંગને ડામવા માટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા ૧૦ ઓક્ટોબરે કડક માર્ગદર્શિકા જાહેર કરવામાં આવી છે.

આ નવા ફોરેન એક્સચેન્જ રિસ્ક રીઝર્વ ફ્રેમવર્ક હેઠળ, બેંકોએ $૨ મિલિયનથી વધુ મૂલ્યના ચોક્કસ ફોરેક્સ ડેરિવેટિવ્ઝ ટ્રાન્ઝેક્શન માટે રૂપિયાના મૂલ્યના ૨૦ ટકા જેટલી રોકડ રકમ રિઝર્વ બેન્ક પાસે ફરજિયાત જમા રાખવી પડશે. રિઝર્વ બેન્કના આ નિર્ણયથી બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં ભંડોળની અછત સર્જાવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે, જેને લઈને ફોરેન એક્સચેન્જ ડીલર્સ એસોસિએશન ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા રિઝર્વ બેન્ક સમક્ષ રજૂઆત કરવામાં આવી રહી છે.

રિઝર્વ બેન્કના નવા આદેશથી બેન્કોની ચિંતા

સ્ટેટ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાના રિપોર્ટ અનુસાર, FERR નિયમના કારણે બેંકિંગ સિસ્ટમમાંથી રૂ. ૧ ટ્રિલિયન એટલે કે રૂ. ૧ લાખ કરોડથી વધુની લિક્વિડિટી ડ્રેઈન (ઓછી) થઈ શકે છે. રોલિંગ બેસિસ પર રોકડ અનામત રાખવા માટે જ બેંકોના રૂ. ૮૦,૦૦૦ કરોડ ફસાઈ જવાની શક્યતા છે.

ટ્રેડિંગ પોઝિશન પર મર્યાદા: RBI એ કરન્સી ડેરિવેટિવ્ઝ પોઝિશન લિમિટ $૧૦૦ મિલિયનથી ઘટાડીને સીધી $૫ મિલિયન કરી દીધી છે. સાથે જ કેન્સલ કરેલા ફોરવર્ડ કોન્ટ્રેક્ટ્સને ફરીથી બુક કરવા પર કોર્પોરેટ્સ માટે નિયંત્રણો લાદવામાં આવ્યા છે.

તેલ કંપનીઓ માટે સ્પેશિયલ ડોલર વિન્ડો: સરકારી તેલ કંપનીઓની ડોલરની માંગને કારણે સ્પોટ માર્કેટ પર દબાણ ન આવે તે માટે રિઝર્વ બેન્કે તેમના માટે સીધી ડોલર સપ્લાય વિન્ડો શરૂ કરી છે.

$૨ મિલિયનની મર્યાદા સામે વાંધો: બેંકોએ ચેતવણી આપી છે કે $૨ મિલિયનની થ્રેશોલ્ડ લિમિટના કારણે ક્લાયન્ટ્સ પોતાના મોટા સોદાઓને નાના-નાના ટુકડાઓમાં (સ્પ્લિટ કરીને) રજૂ કરશે, જેથી તેઓ રિલિઝ કરન્સી રિઝર્વના નિયમથી બચી શકશે. આ પ્રવૃત્તિ પર નજર રાખવી બેંકો માટે અતિ મુશ્કેલ બનશે. બેંકોએ આ કેશ રિઝર્વના બદલે ગ્રાહકો પર વધારાનો ચાર્જ લાદવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો છે.

નવા આદેશના ફાયદા અને ગેરફાયદાઃ ગ્રાહકો, બેંકો અને અર્થતંત્ર માટેના ફાયદા 

• સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિઓ પર લગામ: કરન્સી વિનિમય દરમાં આવતી અસ્થિરતાનો લાભ ઉઠાવવા માટે જે સોદા કરીને રદ કરાતા હતા અથવા રોલ-ઓવર કરાતા હતા તેવા બિનજરૂરી ટ્રેડિંગ પર તાત્કાલિક રોક લાગશે.

• રૂપિયાનું રક્ષણ: નિયંત્રણો અને તેલ કંપનીઓ માટે અલગ વિન્ડો ઊભી કરવાથી સ્પોટ માર્કેટમાં ડોલરની એકાએક માગ ઘટશે, જેનાથી રૂપિયામાં મોટો કડાકો અટકાવી શકાશે.

• લાંબા ગાળાની સ્થિરતા: જેન્યુઈન હેજિંગ (સાચા વેપાર માટેનું જોખમ સંચાલન) કરનારા વેપારીઓ માટે બજાર વધુ સ્થિર બનશે અને એનડીએફ – નોન ડિલીવરેબલ ફોરવર્ડ માર્કેટમાં થતી ગેરરીતિઓ અટકશે.

બેંકો અને ઔદ્યોગિક સેક્ટર માટેના ગેરફાયદ

લિક્વિડિટી પર ગંભીર અસર: RBI પાસે ૨૦% રોકડ અનામત રાખવી પડતી હોવાથી બેંકો પાસે અન્ય ટ્રેઝરી કામગીરી અને ધિરાણ (Lending) માટે રૂપિયાની અછત ઊભી થશે.

કોર્પોરેટ્સ માટે હેજિંગ ખર્ચાળ બનશે: બેંકો જો આ બોજ ગ્રાહકો પર પાસ-ઓન કરશે, તો આયાતકાર અને નિકાસકાર કંપનીઓ માટે પોતાના ફોરેન એક્સચેન્જ રિસ્કને હેજ (સુરક્ષિત) કરવાનું વધુ મોંઘું બનશે.

સિસ્ટમમાં હેરાફેરીની શક્યતા : $૨ મિલિયનના નિયમથી બચવા માટે સોદા ટુકડાઓમાં દર્શાવવાની હોડ જામશે, જેનાથી કમ્પ્લાયન્સ અને મોનિટરિંગનો બોજ બેંકો પર વધશે.

મૂળભૂત સમસ્યાનો ઉકેલ નહીં: બેંકર્સના મતે આ આદેશથી સટ્ટો અટકશે, પરંતુ ગ્લોબલ માર્કેટમાં ક્રૂડના ઊંચા ભાવના કારણે દેશમાં ડોલરની જે વાસ્તવિક માગ છે તેમાં કોઈ પણ ઘટાડો થશે નહીં.