નાણાકીય વર્ષ 2026માં ડાયરેક્ટ બેનેફિટ ટ્રાન્સફર હેઠળના વ્યવહારોમાં તીવ્ર ઘટાડો

• ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર માટેની રકમ રાખતા ખાતાઓમાં મોટી રકમ વપરાશ વગર પડી હોવાનું પણ જોવા મળ્યુ

મહામારી દરમિયાન ઝડપી વિસ્તરણ પામેલા Direct Benefit Transfers (DBT) FY24 બાદ સ્પષ્ટ રીતે ધીમા પડતા જોવા મળી રહ્યા છે. 12 ફેબ્રુઆરી, 2026 સુધી FY2025-26માં DBTની કુલ રકમ ₹5.44 લાખ કરોડ રહી છે, જ્યારે કુલ વ્યવહારો માત્ર 528 કરોડ રહ્યા છે. FY2024-25માં આ આંકડો 931 કરોડ હતો. આમ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફરના ટ્રાન્ઝેક્શન્સમાં લગભગ 50 ટકાનો ઘટાડો થયો છે.

FY20થી FY23 દરમિયાન DBT ખર્ચમાં સતત વધારો થયો હતો અને તે ₹3.81 લાખ કરોડથી વધી ₹7.16 લાખ કરોડ સુધી પહોંચ્યો હતો. FY24 અને FY25માં ખર્ચ સ્થિર રહ્યો હતો. હવે  FY26માં તે ગયા વર્ષની તુલનામાં થોડો ઓછો રહી શકે છે. આ હકીકત પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે સરકાર તરફથી ખર્ચ પર નિયંત્રણ અને યોજનાઓના અમલમાં ધીમાપણું બંને જવાબદાર છે.

અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે આ ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ બજેટ ફાળવણીમાં કડકાઈ અને ફંડ ઉપયોગમાં વિલંબ છે. Anil Sood, Institute for Advanced Studies in Complex Choices સાથે સંકળાયેલા સૂત્રો જણાવે છે કે હાલના નાણાકીય વર્ષમાં જોવા મળેલો તીવ્ર ઘટાડો વર્ષ આગળ વધતાં થોડો સુધરી શકે છે, પરંતુ Single Nodal Agency(SNA)એ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર માટેની રકમ રાખતા ખાતાઓમાં મોટી રકમ વપરાશ વગર પડી હોવાનું પણ તેમણે દર્શાવ્યું હતું.

સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ મંત્રાલય તથા જનજાતિ બાબતો મંત્રાલય મળીને આશરે રૂ.4,000 કરોડ આ પ્રકારના ખાતાઓમાં પડી રહ્યા છે. જમીન પર ઓછો ખર્ચ થવાનું કારણ માત્ર ઓછી ફાળવણી નહીં પરંતુ ફંડ છોડવામાં અને ઉપયોગમાં થતો વિલંબ પણ છે.

DBTમાં ઘટાડો ખાતર અને ખાદ્ય સબસિડી માટેના બજેટ ખર્ચમાં થયેલા ઘટાડા સાથે પણ જોડાયેલો છે, જે સરકારની વ્યાપક નાણાકીય સંયમ નીતિને પ્રતિબિંબિત કરે છે. જાહેર ઉપલબ્ધ આંકડાઓ યોજનાવાર કાપ સંપૂર્ણ રીતે સમજાવતા નથી, પરંતુ કામદારોના મોટા વર્ગ માટે વાસ્તવિક આવક સ્થિર હોવાથી ખોરાક સહાયની જરૂરિયાત ઘટી નથી.

FY25 અને FY26ની તુલનામાં ધીમાપણું લગભગ તમામ ક્ષેત્રોમાં જોવા મળે છે. સ્કોલરશિપ ટ્રાન્સફરમાં લગભગ 65 ટકાનો ઘટાડો થયો છે અને વૃદ્ધો તથા દિવ્યાંગો માટેની નાણાકીય સહાયમાં ફેબ્રુઆરીના પ્રથમ અર્ધ સુધીમાં 62 ટકાથી વધુ ઘટાડો નોંધાયો છે. LPG ટ્રાન્સફર પણ આ વર્ષે ઓછું રહેવાની શક્યતા છે કારણ કે લાભાર્થીઓની સંખ્યા ઘટી રહી છે. અન્ય કેટેગરીમાં નાની કલ્યાણકારી અને રાજ્ય સરકાર સંબંધિત વિશિષ્ટ કાર્યક્રમોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં FY26માં લગભગ 50 ટકાનો સૌથી મોટો ઘટાડો નોંધાયો છે.

કુલ DBT ધીમું પડ્યું હોવા છતાં તેની રચનામાં ફેરફાર થઈ રહ્યો છે. FY26માં in-kind ટ્રાન્સફરનો હિસ્સો 61 ટકાથી વધુ થયો છે, જ્યારે FY20માં તે 37 ટકા હતો. રોકડ ટ્રાન્સફરનો હિસ્સો હવે ઘટીને 38% રહ્યો છે. in-kind યોજનાઓ રોકડ ટ્રાન્સફર કરતાં વધુ અસરકારક બની શકે છે, કારણ કે તે અનાજ અને ખાતર જેવી આવશ્યક વસ્તુઓ સુધી પહોંચ સુનિશ્ચિત કરે છે. જોકે અંતિમ અસરકારકતા અમલ પર આધાર રાખે છે.

સારાંશરૂપે, આંકડા સૂચવે છે કે DBT પાછું ખેંચાઈ રહ્યું નથી, પરંતુ નાણાકીય દબાણ, અમલીકરણમાં અડચણો અને કલ્યાણ વિતરણમાં ધીમે ધીમે થતા પુનઃસંતુલન વચ્ચે તેની ગતિ ધીમી પડી રહી છે.