પાયલોટ પ્રોજેક્ટના 14 વર્ષ પછી RBI દ્વારા પોલિમર કરન્સી નોટોને ફરીથી લોન્ચ કરવાની વિચારણા
RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ તાજેતરમાં પુષ્ટિ આપી હતી કે પોલિમર નોટો ચલણમાં લાવવાનો પ્રસ્તાવ વિચારણા હેઠળ છે. તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે હજુ સુધી કોઈ અંતિમ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો નથી અને આ બાબત તેના પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. ગવર્નરના જણાવ્યા મુજબ, કેન્દ્રીય બેંક પોલિમર નોટોના ચલણ સાથે સંકળાયેલા ફાયદા અને પડકારો બંનેનો અભ્યાસ કરી રહી છે જેથી નક્કી કરી શકાય કે તેમનું ચલણ વ્યવહારુ અને આર્થિક રીતે સધ્ધર રહેશે કે નહીં.
RBI પ્લાસ્ટિક નોટો પર પુનર્વિચાર શા માટે કરી રહી છે?
ભારતમાં ડિજિટલ ચુકવણીના ઝડપી વિકાસ છતાં રોકડની માંગ મજબૂત રહે છે ત્યારે આ મુદ્દામાં નવેસરથી રસ જોવા મળી રહ્યો છે. જ્યારે UPI અને અન્ય ડિજિટલ ચુકવણી પ્લેટફોર્મ્સે દેશના ચુકવણી ઇકોસિસ્ટમને બદલી નાખ્યું છે, ત્યારે રોકડનો વ્યાપકપણે ઉપયોગ થાય છે, ખાસ કરીને નાના વ્યવહારો માટે અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં. પરિણામે, RBI દર વર્ષે જૂની નોટો છાપવા અને બદલવા માટે નોંધપાત્ર રકમ ખર્ચ કરે છે.
પોલિમર નોટો સંભવિત ઉકેલ પ્રદાન કરે છે. કપાસ આધારિત કાગળ પર છાપવામાં આવતી પરંપરાગત નોટોથી વિપરીત, પોલિમર નોટો ટકાઉ પ્લાસ્ટિકની બનેલી હોય છે. તેઓ ભેજ, ગંદકી અને ફાટી જવા માટે પ્રતિરોધક હોય છે, જે તેમને ચલણમાં વધુ ટકાઉ બનાવે છે. આ ટકાઉપણું નોટ બદલવાની આવર્તન ઘટાડી શકે છે અને લાંબા ગાળાના ચલણ વ્યવસ્થાપન ખર્ચમાં ઘટાડો કરી શકે છે.
પોલિમર નોટોનો બીજો મોટો ફાયદો સુરક્ષા છે.
આ નોટોમાં પારદર્શક બારીઓ, હોલોગ્રાફિક તત્વો અને ખાસ નકલી શાહી વિરોધી અત્યાધુનિક સુવિધાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. આ સુવિધાઓએ ઘણા દેશોને તેમની ચલણ પ્રણાલીઓની વિશ્વસનીયતા મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરી છે.
વિશ્વએ પોલિમર નોટનો ઉપયોગ કેવી રીતે શરૂ કર્યો
પોલિમર ચલણની શોધખોળ કરવામાં ભારત એકલું નથી. ઓસ્ટ્રેલિયાએ 1988 માં પોલિમર નોટો રજૂ કરી હતી અને તે સફળ ઉપયોગના સૌથી મજબૂત ઉદાહરણોમાંનું એક છે.
ત્યારથી, કેનેડા, યુનાઇટેડ કિંગડમ, ન્યુઝીલેન્ડ, સિંગાપોર અને રોમાનિયા સહિત ઘણા દેશોએ પોલિમર નોટોને સંપૂર્ણપણે અથવા આંશિક રીતે અપનાવી છે. આ દેશોની મધ્યસ્થ બેંકોએ નોટોનું લાંબુ જીવન, રિપ્લેસમેન્ટ ખર્ચમાં ઘટાડો અને નકલી નોટો સામે વધુ સારી સુરક્ષાને મુખ્ય ફાયદા તરીકે ગણાવી છે.
