શું કાર્યક્ષમ કાર્બન મેનેજમેન્ટ સોલ્યુશન્સ વધતા ઉત્સર્જનની અસર ઘટાડી શકે છે?
સ્ટીલ ઉદ્યોગ, એન્જિનિયરિંગ ઉદ્યોગ અને રાસાયણિક ખાતર બનાવતી કંપનીઓ સહિત કોલસાનો ઉપયોગ કરતી કંપનીઓ માટે પ્રદુષણ ઘટાડવાનો નવો વિકલ્પઃ સરકારે તેને માટે રૂ. 37000 કરોડની યોજના જાહેર કરી છે
ગેસિફિકેશનમાં આપણે કોલસાને સળગાવતા નથી, પરંતુ તેને ઊંચા તાપમાન અને દબાણ હેઠળ ઓક્સિજન અને સ્ટીમ (વરાળ) સાથે પ્રક્રિયા કરાવીએ છીએ. આ પ્રક્રિયામાં કોલસો સીધો બળવાને બદલે એક વાયુમાં રૂપાંતરિત થાય છે. આ કાર્બનનેસરળતાથી છૂટો પાડીને તેનો ઉપયોગ પણ કરી શકાય છે
અમદાવાદઃ ભારતે તેના આબોહવા નિયમોમાં ફેરફાર કર્યો છે કારણ કે કોલ ગેસિફિકેશન ઊર્જા સુરક્ષા માટે મુખ્ય સંક્રમણ બળતણ બની ગયું છે. ઉત્સર્જનમાં વધારો થવાનો છે, પરંતુ કાર્યક્ષમ કાર્બન મેનેજમેન્ટ સોલ્યુશન્સ આ અસરને ઘટાડી શકે છે. ત્રણ મહિનામાં કેટલો મોટો ફેરફાર આવી શકે છે. ૨૮ ફેબ્રુઆરીએ ઈઝરાયેલ અને અમેરિકા દ્વારા ઈરાન પર બોમ્બમારો અને ત્યારબાદ હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં નાકાબંધી પછી, વૈશ્વિક ઊર્જા બજારોમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે. ભારત માટે ૮0 ક્રૂડ ઓઈલ હોર્મુઝ થઈને આવે છે, આ યુદ્ધે ઊર્જા સંક્રમણની રણનીતિ વિશે મૂળભૂત રીતે ફરીથી વિચારવા માટે મજબૂર કર્યું છે.
કોલસો હવે ગંદુ બળતણ નથી. તેના બદલે, કોલ ગેસિફિકેશન દ્વારા સંક્રમણ બળતણ તરીકે ઉપયોગમાં લેવામાં આવે છે. કોલસો હવે વધતી જતી ઔદ્યોગિક ઊર્જાની માંગને પહોંચી વળવાની દેશની યોજનાઓમાં કેન્દ્રસ્થાને છે. ભારત પાસે વિશ્વનો સૌથી મોટો કોલસાનો ભંડાર છે, જે આશરે ૪૦૧ અબજ ટન હોવાનો અંદાજ છે. કેન્દ્રીય મંત્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે કહ્યું છે કે ભારતનો કોલસાનો ભંડાર લગભગ ૨૦૦ વર્ષ માટે પૂરતો છે, જે કોલ ગેસિફિકેશનને લાંબા ગાળાની ઊર્જા સ્થિતિસ્થાપકતાનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ બનાવે છે.
ખરેખર, ઈન્ડિયા ઈન્કોર્પોરેશન માટે કોલસા તરફનો બદલાવ ઝડપી રહ્યો છે, ખાસ કરીને જ્યાં તાત્કાલિક વીજળીકરણ મુશ્કેલ છે, કારણ કે પશ્ચિમ એશિયાના સંઘર્ષ વચ્ચે લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસની અછતને કારણે ઔદ્યોગિક કામગીરીને અસર થઈ છે. ઉદાહરણ તરીકે, જિંદાલ સ્ટીલે તાજેતરમાં તેના સ્ટીલ-મેકિંગ યુનિટ્સ માટે એલએનજી-LNG સપ્લાયની અછતને કારણે કોલ ગેસિફિકેશન દ્વારા સિન્થેસિસ ગેસ (સિનગેસ) પર સ્વિચ કર્યું છે. અલ્ટ્રાટેક તેના સિમેન્ટ પ્લાન્ટ્સમાં એનર્જી મિક્સમાં સ્થાનિક કોલસાનો હિસ્સો વધારી રહી છે. મહિન્દ્રા એન્ડ મહિન્દ્રા તેના સમગ્ર ઇકોસિસ્ટમમાં અશ્મિભૂત ઇંધણ પ્રક્રિયાઓના વીજળીકરણ માટે જોઈ રહ્યું છે.
આ પ્રયાસોને વેગ આપતા, કેન્દ્ર સરકારે તાજેતરમાં કોલ ગેસિફિકેશન પ્રોજેક્ટ્સ માટે રૂ. ૩૭,૫૦૦ કરોડની પ્રોત્સાહન યોજનાની જાહેરાત કરી છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય LNG, એમોનિયા, મેથેનોલ, ખાતર અને અન્ય ઔદ્યોગિક ફીડસ્ટોક્સ પર ભારતની રૂ. ૨.૭૭ લાખ કરોડની આયાત નિર્ભરતાને ઘટાડવાનો છે. ચોક્કસપણે, અહીં એક ટ્રેડ-ઓફ છે. ઊર્જા સુરક્ષા માટે અશ્મિભૂત-આધારિત શક્તિ તરફ સંક્રમણમાં ભારતના કાર્બન ઉત્સર્જનમાં વધારો થશે. આ એવા સમયે આવી રહ્યું છે જ્યારે ભારતે તેના આબોહવા લક્ષ્યો વધાર્યા છે, અને ૨૦૩૫ સુધીમાં બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણમાંથી ૬૦ ટકા સ્થાપિત પાવર ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવાનું વચન આપ્યું છે.
સેન્ટર ફોર સાયન્સ એન્ડ એન્વાયરમેન્ટ (CSE) ના મૂલ્યાંકન મુજબ ક્રૂડની નબળાઈઓને દૂર કરવા માટે અત્યારે રજૂ કરવામાં આવતા ઉકેલોમાંનો એક, કોલ ગેસિફિકેશન, પરંપરાગત કોલસા-આધારિત થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ કરતા વધુ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ઉત્પન્ન કરે છે. “તે કાર્બન-સઘન માર્ગ છે. કાર્બન કેપ્ચર, યુટિલાઇઝેશન એન્ડ સ્ટોરેજ (CCUS) વિના, કોલ ગેસિફિકેશન નોંધપાત્ર CO2 ઉત્સર્જન તરફ દોરી શકે છે. અલબત્ત, માત્ર કોલસાની શોધ નથી થઈ રહી. પરમાણુ ઊર્જા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની સાથે પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા ક્ષમતા વધારવા પર પણ નવું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. ભારતે ૨૦૨૬ ના પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં ૧૫.૩ GW ની રેકોર્ડ સૌર ક્ષમતા ઉમેરી છે.
કોલ ગેસિફિકેશન એટલે શું?
સામાન્ય રીતે આપણે કોલસાને સળગાવીએ છીએ (Direct Combustion), જેથી સીધી આગ અને ગરમી મળે છે, પણ તેની સાથે ઘણો ધુમાડો અને પ્રદૂષણ નીકળે છે. ગેસિફિકેશનમાં આપણે કોલસાને સળગાવતા નથી, પરંતુ તેને ઊંચા તાપમાન અને દબાણ હેઠળ ઓક્સિજન અને સ્ટીમ (વરાળ) સાથે પ્રક્રિયા કરાવીએ છીએ. આ પ્રક્રિયામાં કોલસો સીધો બળવાને બદલે એક વાયુમાં રૂપાંતરિત થાય છે, જેને ‘સિનગેસ’ (Syngas – Synthesis Gas) કહેવાય છે.
કોલ ગેસિફિકેશનની પ્રક્રિયા કેવી રીતે થાય છે?
રિએક્ટર: કોલસાને એક મોટા બંધ પાત્ર (ગેસિફાયર) માં નાખવામાં આવે છે. તેમાં ખૂબ ઊંચું તાપમાન અને મર્યાદિત માત્રામાં ઓક્સિજન આપવામાં આવે છે. તેથી કોલસાનું રાસાયણિક બંધારણ તૂટે છે અને તેમાંથી હાઇડ્રોજન અને કાર્બન મોનોક્સાઈડનું મિશ્રણ એટલે કે ‘સિનગેસ’ છૂટો પડે છે. કોલ ગેસિફિકેશન પોતે કાર્બન ઓછો કરતું નથી, પણ તે કાર્બનને ‘મેનેજ’ કરવાનું સરળ બનાવે છે. જ્યારે કોલસાને સીધો સળગાવીએ છીએ, ત્યારે કાર્બન હવામાં ફેલાઈ જાય છે, તેને પકડવો મુશ્કેલ છે. પરંતુ ગેસિફિકેશન પછી જે ગેસ બને છે, તેમાંથી કાર્બનને સરળતાથી અલગ કરી શકાય છે તેને કાર્બન કેપ્ચર તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે. આ પકડાયેલા કાર્બનને જમીનની અંદર સંગ્રહિત કરી શકાય છે અથવા તેનો અન્ય ઉદ્યોગોમાં ઉપયોગ કરી શકાય છે. સિનગેસને આગળ પ્રોસેસ કરીને સ્વચ્છ હાઇડ્રોજન કે કેમિકલ બનાવી શકાય છે, જે અન્ય પરંપરાગત બળતણની સરખામણીમાં ઓછું પ્રદૂષણ ફેલાવે છે.
કંપનીઓએ કોલ ગેસિફિકેશન તરફ શા માટે વળવું જોઈએ?
આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડવી: ભારતને મેથેનોલ, એમોનિયા અને અન્ય કેમિકલ્સ માટે વિદેશો પર નિર્ભર રહેવું પડે છે. ભારત પાસે કોલસાનો મોટો ભંડાર છે, તેથી આપણે આપણા જ કોલસામાંથી આ વસ્તુઓ બનાવી શકીએ છીએ. વિવિધતાઃ સિનગેસમાંથી માત્ર વીજળી જ નહીં, પણ રાસાયણિક ખાતર, સ્ટીલ બનાવવા માટેનું ઇંધણ, અને પેટ્રોલ-ડીઝલ જેવા વિકલ્પો પણ બનાવી શકાય છે. ઊર્જા સુરક્ષા: વૈશ્વિક સ્તરે યુદ્ધ કે કટોકટીના સમયે જ્યારે ગેસ (LNG) મળવો મુશ્કેલ હોય, ત્યારે ઘરેલુ કોલસો દેશના ઉદ્યોગોને ચાલુ રાખવા માટે ‘બેકઅપ’ તરીકે કામ કરે છે. ભવિષ્યની તૈયારી: જો કંપનીઓ અત્યારે ગેસિફિકેશન ટેકનોલોજી અપનાવે, તો ભવિષ્યમાં કાર્બન કેપ્ચર ટેકનોલોજી ઉમેરીને તે સંપૂર્ણપણે ‘ગ્રીન’ બની શકે છે.
ટુંકમાં કહીએ તો કોલસાને સીધો સળગાવવો એ ‘જૂની અને પ્રદૂષણ વધારનારી પદ્ધતિ છે, જ્યારે ગેસિફિકેશન એ ‘સ્માર્ટ અને કંટ્રોલ્ડ’ રીત છે. તે કોલસાને કાચું બળતણ ગણવાને બદલે એક ‘કેમિકલ ફીડસ્ટોક’ તરીકે વાપરવાની તક આપે છે. આ પ્રક્રિયા કાર્બન પકડવામાં મદદ કરે છે, છતાં પર્યાવરણના સંપૂર્ણ રક્ષણ માટે કંપનીઓએ સાથે સાથે સૌર અને પવન ઊર્જા (Renewables) પર પણ ધ્યાન આપવું અનિવાર્ય છે.
