૨૦૨૫માં ભારતના કૃષિ ઉત્પાદનમાં થયેલા વધારામાં એક તૃતીયાંશ ફાળો ફાર્મ સંશોધનનો છે
રૂ. ૯,૨૬૬ કરોડ: નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭ માટે કૃષિ સંશોધન અને શિક્ષણનું બજેટ ફાળવણી કરવામાં આવી છે
રૂ. ૧૩.૮૫: કૃષિ સંશોધનમાં રોકવામાં આવેલા પ્રત્યેક ₹ ૧ સામે મળતું અંદાજિત વળતર મળ્યું છે
નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭નું અન્ન, ખાતર અને બળતણ (ફ્યુઅલ) સબસિડી બિલ કૃષિ સંશોધન બજેટ ફાળવણી કરતાં પણ ૪૪ ગણું વધુ થયું છે.
ઈન્ડિયન કાઉન્સિલ ફોર એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ (ICAR)ના તાજેતરના પ્રેઝન્ટેશન મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૪ અને ૨૦૨૫ વચ્ચે કૃષિ ઉત્પાદનના મૂલ્યમાં અંદાજે રૂ ૧.૭ ટ્રિલિયન (રૂ. ૧.૭ લાખ કરોડ)નો વધારો થયો છે, જેમાંથી ત્રીજા ભાગનો ફાળો એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટનો – કૃષિ સંશોધન અને વિકાસનો છે. ICAR ના ડાયરેક્ટર જનરલ એમ. એલ. જાટે સંસ્થાના ૯૮મા સ્થાપના દિવસ દરમિયાન રજૂ કરેલા પ્રેઝન્ટેશનમાં દર્શાવ્યું હતું કે, વાસ્તવિક મૂલ્યના સંદર્ભમાં આ ફાળો લગભગ રૂ. ૫૦,૦૦૦ કરોડ જેટલો થાય છે. આ સફળતા વધુ ઉપજ આપતા બિયારણો, બહેતર યાંત્રિકીકરણ (મેકનાઇઝેશન) અને હોર્ટીકલ્ચર (બાગાયતી) પાકો માટે સુધારેલા જર્મપ્લાઝમ જેવા પ્રયાસોને આભારી છે.
મત્સ્યઉદ્યોગ અને પશુપાલન સહિતના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં થયેલા ઉત્પાદન વધારાના મૂલ્યનો સરવાળો કરીને અને તેમાં નવા બિયારણો, પ્રજાતિઓ, વિવિધતાઓ અને મશીનરીના ફાલાનો અંદાજ લગાવીને આ આંકડો તારવવામાં આવ્યો હતો. ડેટા અનુસાર, આ સમયગાળા દરમિયાન પાક ક્ષેત્રનું ઉત્પાદન લગભગ ૧૯ મિલિયન ટન વધ્યું હતું, જેનું આર્થિક મૂલ્ય અથવા ઉત્પાદન મૂલ્ય રૂ. ૬૦,૦૦૦ કરોડ હતું. તેવી જ રીતે, બાગાયતી પાકોનું ઉત્પાદન ૭ મિલિયન ટન વધ્યું હતું, જેનું અંદાજિત મૂલ્ય રૂ. ૨૦,૦૦૦ કરોડ હતું, જ્યારે પશુપાલન ઉત્પાદનમાં થયેલા વધારાનું આર્થિક મૂલ્ય રૂ. ૫૦,૦૦૦ કરોડ અંદાજવામાં આવ્યું હતું. આ રિપોર્ટમાં પશુપાલન ઉત્પાદનમાં દૂધ, માંસ અને ઈંડાનો સમાવેશ થાય છે, પણ મત્સ્યઉદ્યોગનો નહીં.
ભારતીય કૃષિના સૌથી ઝડપથી વિકસતા ઉપ-ક્ષેત્રોમાંનું એક એવું મત્સ્યઉદ્યોગ (દરિયાઈ અને અંદરનું માછલી ઉત્પાદન) ૨૦૨૪માં ૧૮.૪૦ મિલિયન ટનથી વધીને ૨૦૨૫માં ૧૯.૭૭ મિલિયન ટન થયું હતું (૧.૪ મિલિયન ટનનો વધારો), જેણે અંદાજે ₹ ૪૦,૦૦૦ કરોડનું વધારાનું આર્થિક મૂલ્ય ઉત્પન્ન કર્યું હતું. તેમણે કહ્યું હતું કે, “આમ, તમામ ક્ષેત્રોમાં મળીને થયેલા વધારાના ઉત્પાદનથી કુલ ₹ ૧.૭ લાખ કરોડનું આર્થિક મૂલ્ય સર્જાયું છે. ગણતરી મુજબ, તેમાંથી ₹ ૫૫,૦૦૦ કરોડ (એક તૃતીયાંશ) નો ફાળો સંશોધન અને ટેકનોલોજી વિકાસનો છે. બાકીનો એક તૃતીયાંશ ભાગ સરકારી વિકાસ કાર્યક્રમો અને યોજનાઓનો છે, જ્યારે અંતિમ એક તૃતીયાંશ ફાળો ખેડૂતોની પોતાની મહેનતનો છે.”
તેમના જણાવ્યા મુજબ, રૂ. ૧.૭ ટ્રિલિયન એ કુલ કૃષિ ઉત્પાદનનું મૂલ્ય નથી, પરંતુ અગાઉના વર્ષના ઉત્પાદનની સરખામણીએ એક વર્ષમાં થયેલા વધારાનું આર્થિક મૂલ્ય છે. ICAR દ્વારા આ ફાળાને ત્રણ સમાન ભાગોમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે: સંશોધન અને ટેકનોલોજી, સરકારી નીતિઓ/વિકાસ કાર્યક્રમો અને ખેડૂતોના પ્રયાસો એ કોઈ ચોક્કસ માપદંડ નથી પરંતુ એક સચોટ અંદાજ છે. સંશોધન અને ટેકનોલોજી ઓછામાં ઓછા એક તૃતીયાંશ શ્રેયની હકદાર છે કારણ કે સુધારેલી ટેકનોલોજી વગર માત્ર ઊંચા રોકાણ કે ખેડૂતોના વધુ પ્રયાસોથી આટલી ઉત્પાદકતા મેળવવી શક્ય ન હતી. સંશોધનમાં ICAR અને તેની સંસ્થાઓના નેટવર્ક દ્વારા જનરેટ કરવામાં આવતી માહિતી અને જ્ઞાનનો પણ સમાવેશ થાય છે.
આ ફ્રેમવર્કના આધારે, ICAR એ અંદાજ લગાવ્યો છે કે ૨૦૨૫-૨૬માં સર્જાયેલા કૃષિ ઉત્પાદનના વધારાના મૂલ્યમાં કૃષિ સંશોધન અને ટેકનોલોજીએ આશરે રૂ. ૫૫,૦૦૦ કરોડનું યોગદાન આપ્યું છે. સામાન્ય રીતે કૃષિ સંશોધનની આર્થિક અસરની ગણતરી કરવામાં આવતી નથી, પરંતુ તેનો સાચો પ્રભાવ દર્શાવવા ICAR એ પ્રથમ વાર આ પરિણામોને આર્થિક મૂલ્યમાં રજૂ કર્યા છે.
આંકડાકીય ઝલક:
રૂ.૧.૭ ટ્રિલિયન: ૨૦૨૪ અને ૨૦૨૫ વચ્ચે કૃષિ ઉત્પાદનના મૂલ્યમાં થયેલો વધારો.
રૂ. ૫૦,૦૦૦ કરોડ: ઉત્પાદન વૃદ્ધિમાં કૃષિ R&D નો અંદાજિત ફાળો.
૧૯ મિલિયન ટન: પાક ઉત્પાદનમાં વધારો (મૂલ્ય: અંદાજે રૂ. ૬૦,૦૦૦ કરોડ.
૭ મિલિયન ટન: બાગાયતી (હોર્ટીકલ્ચર) ઉત્પાદનમાં વધારો (મૂલ્ય: અંદાજે રૂ. ૨૦,૦૦૦ કરોડ).
૧.૪ મિલિયન ટન: મત્સ્ય ઉત્પાદનમાં વધારો (મૂલ્ય: અંદાજે રૂ. ૪૦,૦૦૦ કરોડ).
૩૬૫: ૨૦૨૫માં ICAR દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી સંશોધન-આધારિત પાકની જાતો.
૧,૨૦,૦૦૦ ક્વિન્ટલ: ૨૦૨૫-૨૬ માટે વિજ્ઞાન-આધારિત બ્રીડર સીડ ઉત્પાદનનો લક્ષ્યાંક.
રૂ. ૯,૨૬૬ કરોડ: નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭ (FY27) માટે કૃષિ સંશોધન અને શિક્ષણનું બજેટ ફાળવણી.
રૂ. ૧૩.૮૫: કૃષિ સંશોધનમાં રોકવામાં આવેલા પ્રત્યેક ₹ ૧ સામે મળતું અંદાજિત વળતર (Return).
૪૪ ગણું: નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૭નું અન્ન, ખાતર અને બળતણ (ફ્યુઅલ) સબસિડી બિલ કૃષિ સંશોધન બજેટ ફાળવણી કરતાં પણ ૪૪ ગણું વધુ થયું છે.
