માત્ર મની લોન્ડરિંગની શંકાના આધારે બેંક ખાતા ફ્રીઝ કરી શકાય નહીં; સુપ્રીમ કોર્ટે

માત્ર મની લોન્ડરિંગની શંકાના આધારે બેંક ખાતા ફ્રીઝ કરી શકાય નહીં; સુપ્રીમ કોર્ટે

એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટરના અધિકારીઓ પાેસ અમર્યાદિત સત્તાઓ નથી.

એન્ફોર્સમેન્ટ ડિરેક્ટોરેટ એટલે કે પ્રવર્તન નિદેશાલય માત્ર શંકાના આધારે બેંક ખાતા ફ્રીઝ કરી શકે નહીં અને આવી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરતા પહેલાં તેમણે કાયદેસર રીતે ટકી શકે તેવા ‘વિશ્વાસ કરવા માટેના કારણો’ દર્શાવવા  પડશે, એમ પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ (PMLA) હેઠળ પ્રક્રિયાગત સલામતીને મજબૂત કરતા એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદામાં, સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું છે.

જસ્ટિસ દીપાંકર દત્તા અને જસ્ટિસ શીલ નાગુની પીઠે 31 જુલાઈ 2026ના રોજ ED ની સ્પેશિયલ લીવ પિટિશન (SLP) ને ફગાવી દીધી હતી, જેનાથી દિલ્હી હાઈકોર્ટ (HC) ના નવેમ્બર 2025ના ચુકાદાને જાળવી રાખવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ચુકાદો આપવામાં આવ્યો હતો કે પ્રિવેન્શન ઓફ મની લોન્ડરિંગ એક્ટ (PMLA) ની કલમ 17(1A) હેઠળ ખાતા ફ્રીઝ કરવાના આદેશો માત્ર અસ્પષ્ટ શંકા પર આધારિત હોઈ શકે નહીં. આ ચુકાદાની ED ની તપાસ શક્તિઓ પર દૂરગામી અસરો પડશે તેવી અપેક્ષા છે, ખાસ કરીને એવા કિસ્સાઓમાં કે જ્યાં મની-લોન્ડરિંગની તપાસ દરમિયાન બેંક ખાતાઓ અથવા અન્ય નાણાકીય અસ્કયામતો ફ્રીઝ કરવામાં આવે છે.

દિલ્હી હાઈકોર્ટના અર્થઘટનને જાળવી રાખવામાં આવ્યું

આ વિવાદ PMLA ની કલમ 17 ના અર્થઘટન પર કેન્દ્રિત હતો. જ્યારે કલમ 17(1) સ્પષ્ટપણે જરૂરી બનાવે છે કે અધિકૃત અધિકારી પાસે શોધ અને જપ્તી (સર્ચ એન્ડ સીઝર) કરતા પહેલા ‘વિશ્વાસ કરવા માટેના કારણો’ હોવા જોઈએ, જ્યારે કલમ 17(1A), જે ED ને બેંક ખાતા અથવા મિલકતો ફ્રીઝ કરવાની સત્તા આપે છે, તે આ વાક્યનો સ્પષ્ટપણે પુનરાવર્તન કરતી નથી. દિલ્હી હાઈકોર્ટે ચુકાદો આપ્યો હતો કે બંને જોગવાઈઓ એક જ વૈધાનિક માળખાનો ભાગ છે અને તેને એકરૂપતાથી વાંચવી જોઈએ. તેના પરિણામે, હાઈકોર્ટે ઠરાવ્યું હતું કે કલમ 17(1A) હેઠળ સત્તાઓનો ઉપયોગ કરતી વખતે ‘વિશ્વાસ કરવા માટેના કારણો’ નો સમાન માપદંડ લાગુ પડે છે. આ અર્થઘટનમાં હસ્તક્ષેપ કરવાનો ઇનકાર કરીને, સુપ્રીમ કોર્ટે અસરકારક રીતે પુષ્ટિ કરી છે કે ED માત્ર શંકાના આધારે ફ્રીઝિંગ સત્તાઓનો ઉપયોગ કરીને વૈધાનિક સલામતીઓને બાયપાસ કરી શકે નહીં.

સ્ટર્લિંગ બાયોટેક તપાસમાંથી કેસ ઊભો થયો

આ કેસ ED દ્વારા કથિત ₹5,000-કરોડના સ્ટર્લિંગ બાયોટેક લિમિટેડ બેંક ફ્રોડની તપાસ દરમિયાન પૂનમ મલિકના બે બેંક ખાતાઓ ફ્રીઝ કર્યા પછી ઊભો થયો હતો. કેસના રેકોર્ડ મુજબ શ્રીમતી મલિક અને તેમના પતિ રણજીત મલિકના નામ કથિત ફ્રોડ સંબંધિત ફર્સ્ટ ઈન્ફોર્મેશન રિપોર્ટ (FIR) માં કે એનફોર્સમેન્ટ કેસ ઈન્ફોર્મેશન રિપોર્ટ (ECIR)માં નહોતા. આમ છતાં ED એ તેમના ખાતાઓ ફ્રીઝ કરી દીધા હતા, અને જણાવ્યું હતું કે તેમને શંકા છે કે મની લોન્ડરિંગ સાથે જોડાયેલી ગુનાની આવક તેમાં પડેલી છે. શ્રીમતી મલિકે PMLA એપેલેટ ટ્રિબ્યુનલ સમક્ષ ફ્રીઝિંગ ઓર્ડરને પડકાર્યો હતો, જેણે ED ની કાર્યવાહીને રદ કરી દીધી હતી. ત્યારબાદ ED એ દિલ્હી હાઈકોર્ટનો સંપર્ક કર્યો, એવી દલીલ કરી કે PMLA હેઠળની તેની સત્તાઓ શંકાના આધારે આવી કાર્યવાહી કરવાની મંજૂરી આપે છે. જો કે, હાઈકોર્ટે ફ્રીઝિંગના આદેશોને ‘ગોળ-ગોળ સ્વરૂપના’ – (cryptic in nature) અને માત્ર શંકા પર આધારિત ગણાવ્યા હતા, જેમાં કાયદા હેઠળ જરૂરી ફરજિયાત ‘વિશ્વાસ કરવા માટેના કારણો’ નોંધવામાં આવ્યા ન હતા.

ED એ ‘ખતરનાક દાખલા’ અંગે ચેતવણી આપી હતી

સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ, ED એ દલીલ કરી હતી કે દિલ્હી હાઈકોર્ટનું અર્થઘટન એન્ટિ-મની-લોન્ડરિંગ કાયદા હેઠળ તેની નિવારક સત્તાઓને સીમિત કરીને એક ‘ખતરનાક દાખલો’ ઊભો કરશે. એજન્સીએ દાવો કર્યો હતો કે હાઈકોર્ટે પુરાવાની પર્યાપ્તતાની તપાસ કરીને તેના અધિકારક્ષેત્રનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે અને PMLA હેઠળની જપ્તીની કાર્યવાહી નિવારક સ્વરૂપની છે. તેણે એવો પણ તર્ક આપ્યો હતો કે ઉચ્ચ માપદંડની જરૂરિયાત મની-લોન્ડરિંગ તપાસની અસરકારકતાને નબળી પાડી શકે છે અને સમય પહેલાં ન્યાયિક હસ્તક્ષેપને પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. જો કે, સુપ્રીમ કોર્ટે આ રજૂઆતોને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને હાઈકોર્ટના તર્ક સાથે છેડછાડ કર્યા વિના અપીલને ફગાવી દીધી હતી.

ભવિષ્યની તપાસ માટે મુખ્ય અસરો

આ ચુકાદો એવા વ્યક્તિઓ અને વ્યવસાયો માટે ઉપલબ્ધ પ્રક્રિયાગત સલામતીને મજબૂત કરે છે જેમના બેંક ખાતાઓ ED તપાસ દરમિયાન ફ્રીઝ કરવામાં આવે છે. ચુકાદો ભારપૂર્વક જણાવે છે કે બેંક ખાતાઓ ફ્રીઝ કરવા—જે એજન્સીના સૌથી આક્રમક તપાસનાં પગલાંઓમાંનું એક છે—મનસ્વી રીતે કરી શકાય નહીં અને તે ન્યાયિક ચકાસણી માટે સક્ષમ દસ્તાવેજી કારણો દ્વારા સમર્થિત હોવું જોઈએ. આ નિર્ણય ખાસ કરીને એવા વ્યક્તિઓ માટે નોંધપાત્ર છે જેમના નામ પૂર્વાપેક્ષિત ગુનાઓ અથવા ECIRs માં આરોપી તરીકે નથી પરંતુ ચાલુ તપાસ સાથે તેમની કથિત સંલગ્નતાને કારણે તેમની સંપત્તિ ફ્રીઝ કરવામાં આવી છે.

આ ચુકાદો એ સિદ્ધાંતને પણ મજબૂત કરે છે કે તપાસ એજન્સીઓ, નાણાકીય ગુનાઓ સામે લડવા માટે સક્ષમ હોવા છતાં, વૈધાનિક સલામતી અને મનસ્વી સત્તાના ઉપયોગ સામેના બંધારણીય સંરક્ષણોથી બંધાયેલી રહે છે. PMLA હેઠળ ફ્રીઝિંગ આદેશોનો સામનો કરી રહેલા લોકો માટે, આ ચુકાદો આવી કાર્યવાહીને પડકારવા માટે એક મજબૂત કાનૂની આધાર પૂરો પાડે છે જ્યાં ED આદેશ જારી કરતા પહેલાં ફરજિયાત ‘વિશ્વાસ કરવા માટેના કારણો’ આપવામાં અથવા દર્શાવવામાં નિષ્ફળ રહી હોય તેવી સંભાવના છે.