પ્રાકૃતિક ખેતીને પ્રોત્સાહન: આ માત્ર એક વિચાર નથી પણ ટકાઉ ભવિષ્ય માટેની જરૂરિયાત છે
પ્રાકૃતિક ખેતીને પ્રોત્સાહન: આ માત્ર એક વિચાર નથી પણ ટકાઉ ભવિષ્ય માટેની જરૂરિયાત છે
અખાતી દેશોમાં ઊભા થયેલા સંઘર્ષે વૈશ્વિક ઉર્જા અને ખાતર બજારોની નબળાઈઓને ખુલ્લી પાડી દીધી છે. આ ઉપરાંત, ‘એલ નિનો’ (El Niño) ને કારણે વાતાવરણમાં આવતા ફેરફારો અને આબોહવાકીય તણાવ ઘણા વિસ્તારોમાં કૃષિ ઉત્પાદનને મોટો ફટકો મારી શકે તેમ છે. વધતા જતાં ઇનપુટ ખર્ચ અને પુરવઠામાં આવતી અડચણોને કારણે આ બાહ્ય આંચકાઓ દેશની આંતરિક આર્થિક વ્યવસ્થા પર નકારાત્મક અસર કરી શકે છે. વડાપ્રધાન દ્વારા તાજેતરમાં સંસાધનોની બચત કરવા અને પ્રાકૃતિક ખેતી તરફ વળવા માટે કરાયેલી અપીલ આ જ પ્રકારની બાહ્ય અસ્થિરતાની પૃષ્ઠભૂમિમાં કરવામાં આવી હતી.
પ્રાકૃતિક ખેતી હવે માત્ર એક વૈચારિક પ્રસ્તાવ નથી રહ્યો પરંતુ એક મજબૂત અને ટકાઉ જરૂરિયાત બની ગઈ છે. હવામાન પરિવર્તનના આ યુગમાં પણ ભારતની ખાદ્ય પ્રણાલીઓ આયાતી ખાતરો, અશ્મિભૂત ઇંધણ, ભૂગર્ભજળના અતિશય વપરાશ અને અન્ય બાહ્ય સાધનો પર નિર્ભર છે. તેથી કૃષિ ક્ષેત્રે મજબૂતી અને સ્વ-નિર્ભરતા લાવવી એ આપણું મુખ્ય લક્ષ્ય હોવું જોઈએ.
રાજકીય સંકેતો અને નીતિઓ
મહત્વની વાત એ છે કે આ માટે રાજકીય ઈચ્છાશક્તિ અને સંકેતો આપણને જોવા મળી રહ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારે ‘નેશનલ મિશન ઓન નેચરલ ફાર્મિંગ’ શરૂ કર્યું છે, જ્યારે ‘PM-PRANAM’ યોજના રાજ્યોને રાસાયણિક ખાતરો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા પ્રોત્સાહિત કરવા માટે લાવવામાં આવી હતી. હિમાચલ પ્રદેશ, ગુજરાત, કેરળ અને ઉત્તર-પૂર્વના કેટલાક ભાગો સહિતના ઘણા રાજ્યોએ પ્રાકૃતિક ખેતી અને જૈવિક ફેરફાર માટેની નીતિઓની જાહેરાત કરી છે. પરંતુ કડવી વાસ્તવિકતા એ છે કે નીતિગત જાહેરાતોની સરખામણીમાં આપણી સંસ્થાકીય તૈયારીઓ હજુ પાછળ છે.
આંધ્રપ્રદેશના અગ્રણી પ્રાકૃતિક ખેતી કાર્યક્રમે આ પરિવર્તનની શક્યતાઓ અને તેની જટિલતાઓ બંને દર્શાવી છે. તેને તાજેતરમાં વિશ્વના સૌથી મોટા ખાદ્ય-પ્રણાલી પુરસ્કારોમાંના એક એવા ‘ફૂડ પ્લેનેટ પ્રાઇઝ 2026’ દ્વારા માન્યતા મળતાં વૈશ્વિક ધ્યાન ખેંચાયું છે. જોકે, તેના અનુભવો દર્શાવે છે કે મોટા પાયે પ્રાકૃતિક ખેતી લાગુ કરવા માટે લાંબા ગાળાના સંસ્થાકીય માળખા, સતત માર્ગદર્શન અને મજબૂત સપોર્ટ સિસ્ટમની જરૂર રહે છે.
હરિયાળી ક્રાંતિ એટલા માટે સફળ થઈ હતી કારણ કે સરકારે તેની આસપાસ એક આખી સક્ષમ ઇકોસિસ્ટમ તૈયાર કરી હતી – જેમાં બિયારણ, સિંચાઈ, ખાતર, કૃષિ વિસ્તરણ સેવાઓ, કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ, સરકારી ખરીદી પ્રણાલી, ટેકાના ભાવ, ગ્રામીણ ધિરાણ (લોન) અને બજારોનો સમાવેશ થતો હતો.
ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ
આજે પ્રાકૃતિક ખેતી પાસે આ પ્રકારનું કોઈ મજબૂત માળખું નથી. એટલા માટે જ હવે ચર્ચા માત્ર મોટી જાહેરાતો અને જમીનના લક્ષ્યાંકો નક્કી કરવાથી આગળ વધવી જોઈએ. ફૂડ એન્ડ એગ્રીકલ્ચર ઓર્ગેનાઈઝેશનનું એગ્રોઈકોલોજી ફ્રેમવર્ક આ માટે એક સંસ્થાકીય નમૂનો પૂરો પાડે છે. તેના મૂળ સિદ્ધાંતો – વિવિધતા, પુનઃચક્રણ, સ્થાનિક જ્ઞાન, ખેડૂતોની ભાગીદારી, સર્ક્યુલર ઈકોનોમી અને મદદગાર સંસ્થાઓ – એ બાબત પર ભાર મૂકે છે કે ટકાઉ ખેતી માત્ર છૂટાછવાયા પ્રયાસોથી શક્ય નથી. હવે રાજ્યોએ આ સિદ્ધાંતોને સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ મુજબ અપનાવવા પડશે અને સમર્પિત સ્ટાફ, સંશોધન અને બજાર સપોર્ટ સાથે મિશન-મોડ કાર્યક્રમો દ્વારા તેને લાગુ કરવા પડશે.
વધુ વ્યાવહારિક અભિગમ એ રહેશે કે દરેક રાજ્ય ખાસ ક્લસ્ટર (જેમ કે એક બ્લોક અથવા 20-30 ગામડોનો સમૂહ) પસંદ કરે અને તેને તમામ સંસ્થાકીય સપોર્ટ આપે. આ “જીવંત વિસ્તારો”માં તાલીમબદ્ધ ફીલ્ડ ફેસિલિટેટર્સ, બાયો-ઇનપુટ રિસોર્સ સેન્ટર્સ, FPOs, જમીન આરોગ્ય મોનિટરિંગ, પ્રાકૃતિક ખેતીના પ્રદર્શન પ્લોટ્સ, ટ્રાન્સફોર્મેશન ફાઇનાન્સ અને માર્કેટ લિંકેજ હોવા જોઈએ.
ICAR, SAUs (રાજ્ય કૃષિ યુનિવર્સિટીઓ) અને KVKs (કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો) એ પણ આ પરિવર્તનના વિજ્ઞાનને ગંભીરતાથી લેવું પડશે. ખાદ્ય સુરક્ષા અંગેની શંકાઓને પણ પ્રામાણિકતાથી ઉકેલવી પડશે. શ્રીલંકામાં રાસાયણિક ખાતરો પર રાતોરાત મુકાયેલા પ્રતિબંધની નિષ્ફળતાને ઘણીવાર પ્રાકૃતિક ખેતીના ફ્લોપ હોવાના પુરાવા તરીકે ટાંકવામાં આવે છે, પરંતુ તે સચ્ચાઈ નથી. સાચો પાઠ એ છે કે પૂરતી તૈયારી, આયોજન અને સપોર્ટ વગરનો અચાનક નિર્ણય ખેતીને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. ભારતને સુઆયોજિત ટ્રાન્ઝિશન પાથવેની જરૂર છે.
જો બજારના સંકેતો કેમિકલવાળી ખેતીને પ્રોત્સાહન આપશે, તો ખેડૂતો પાસેથી પ્રાકૃતિક ખેતી અપનાવવાની આશા રાખી શકાય નહીં. ભારતનું SHG (સહાય જૂથ) આંદોલન પણ આંધ્રપ્રદેશના નાના વિસ્તારોથી શરૂ થયું હતું અને આજે સતત સંસ્થાકીય નિર્માણને કારણે વિશ્વના સૌથી મોટા ગ્રામીણ આજીવિકા કાર્યક્રમોમાંથી એક બન્યું છે. પ્રાકૃતિક ખેતી માટે પણ આવા જ લાંબા ગાળાના આયોજન અને અભિગમની જરૂર છે.
