ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ TB સ્ટાન્ડર્ડ ટેસ્ટમાં કેવી રીતે પકડાતી નથી? ટીબીની સારવાર ફરી કઠિન બનશે?

અભ્યાસમાં ખુલાસો: સારવાર ન થઈ શકે તેવી TBની જાતોના છુપાયેલા ફેલાવાને રોકવા માટે વધુ આધુનિક અને અદ્યતન ટેસ્ટ જરૂરી

ટ્યુબરક્યુલોસિસ-ટીબી એક જીવલેણ રોગ છે. આ બીમારીનું કારણ બનતા બેક્ટેરિયા સામેની લડાઈમાં એન્ટિબાયોટિક્સની શોધથી મોટી પ્રગતિ થઈ હતી. જોકે હવે ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી એટલે કે દવાઓ સામે પ્રતિરોધક ટીબ એક નવા પડકાર તરીકે ઊભરી રહી છે.

ટીબીનો રોગ માયકોબેક્ટેરિયમ ટ્યૂબરક્યુલોસિસ-Mycobacterium tuberculosis નામના બેક્ટેરિયાથી થાય છે. ટીબીની સારવાર માટે રિફામ્પિસિન મુખ્ય એન્ટિબાયોટિક છે. જ્યારે ટીબી પેદા કરતા બેક્ટેરિયા રિફામ્પિસિન સામે પ્રતિરોધક બની જાય છે ત્યારે મલ્ટિડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી (MDR-TB) અથવા એક્સ્ટેન્સિવલી ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબી (XDR-TB) થઈ શકે છે. આ બંને પ્રકારની ટીબીની સારવાર કરવી ઘણી વધુ મુશ્કેલ હોય છે. બેક્ટેરિયા પોતાના જનીનોમાં મ્યુટેશન એટલે કે ડીએનએ-DNAમાં ફેરફાર થવાથી દવાઓ સામે પ્રતિરોધક બને છે. રિફામ્પિસિન સામેનો પ્રતિરોધ મોટાભાગે rpoB નામના જનીનમાં મ્યુટેશન થવાથી સર્જાય છે.

હાલમાં વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાએ મંજૂર કરેલા ટેસ્ટમાં rpoB જનીનના માત્ર એક ભાગ, જેને Rifampicin Resistance Determining Region (RRDR) કહેવામાં આવે છે, તેની તપાસ કરવામાં આવે છે. આ વિસ્તારમાં DNAના 81 બેઝ પેર હોય છે.

પરંતુ આ ટેસ્ટ સંપૂર્ણ નથી, કારણ કે મ્યુટેશન આ વિસ્તારની બહાર પણ થઈ શકે છે. જો ટેસ્ટ આવા મ્યુટેશનને ઓળખવામાં નિષ્ફળ જાય તો ડોક્ટરો દર્દીને સામાન્ય દવાઓ આપતા રહે છે, પરંતુ દવાની કોઈ અસર થતી નથી. બીજી તરફ દર્દી ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ બેક્ટેરિયાને પરિવારના સભ્યો અને સમગ્ર સમુદાયમાં ફેલાવતો રહે છે.

આઈઆઈટી -ગુવાહાટી અને આઈઆઈટી-મદ્રાસના સંશોધકોએ કરેલા એક વૈજ્ઞાનિક સમીક્ષા પેપરમાં ઉત્તર-પૂર્વ ભારત ઉપરાંત એસ્વાતિની, મ્યાનમાર, પેરુ અને દક્ષિણ આફ્રિકાના દર્દીઓમાં RRDRની બહાર થયેલા મ્યુટેશનના વાસ્તવિક ઉદાહરણોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

એસ્વાતિનીમાં ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીના પરીક્ષણ કરાયેલા કેસોમાં આવા એક ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ મ્યુટેશનનું પ્રમાણ 30 ટકા જોવા મળ્યું હતું. સ્ટાન્ડર્ડ ટેસ્ટ આ મ્યુટેશનને ઓળખવામાં નિષ્ફળ રહ્યા હતા. પરિણામે આ ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ બેક્ટેરિયા મુક્તપણે ફેલાતા રહ્યા અને તેમાં વધુ ડ્રગ રેઝિસ્ટન્સ વિકસતું ગયું છે.

મ્યુટેશન સારવારને કેવી રીતે નિષ્ફળ બનાવે છે?

શરીરની અંદર થતી પ્રક્રિયાના દૃષ્ટિકોણથી જોઈએ તો આ મ્યુટેશન સારવારનો વિરોધ બે રીતે કરી શકે છે. પહેલા કિસ્સામાં દવાનું લક્ષ્ય જ બદલાઈ જાય છે. એટલે કે, મ્યુટેશન બેક્ટેરિયાના એવા પ્રોટીનની રચનામાં ફેરફાર કરે છે, જ્યાં સામાન્ય રીતે રિફામ્પિસિન જોડાય છે. પરિણામે દવા બેક્ટેરિયા સાથે યોગ્ય રીતે જોડાઈ શકતી નથી અને બેક્ટેરિયાને મારી શકતી નથી. બીજા કિસ્સામાં કેટલાક RRDRની બહારના મ્યુટેશન સામાન્ય મ્યુટેશનની સાથે જોવા મળે છે. આવા મ્યુટેશન બેક્ટેરિયાને ફરીથી સામાન્ય વૃદ્ધિ અને મજબૂતી મેળવવામાં મદદ કરી શકે છે.

ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ TB શોધવાના નવા સાધનો

આ અભ્યાસના લેખકોએ આરોગ્ય વ્યવસ્થાઓને માત્ર rpoB જનીનના સાંકડા RRDR વિસ્તારની તપાસ પૂરતી મર્યાદિત ન રહેવા અને વધુ નવા તથા વ્યાપક ટેસ્ટ અપનાવવા અપીલ કરી છે. ડ્રગ રેઝિસ્ટન્સ સાથે સંકળાયેલા તમામ મ્યુટેશનને શોધવામાં મદદ કરી શકે તેવી નવી ટેક્નોલોજીમાં Whole Genome Sequencing (WGS) અને Targeted Next-Generation Sequencing (tNGS)નો સમાવેશ થાય છે.

સંશોધકો જણાવે છે કે Deeplex Myc-TB જેવા સાધનોએ ગળફા (sputum) અને મળના (stool) નમૂનાઓમાંથી V170F અને I491F મ્યુટેશન શોધવાની ક્ષમતા દર્શાવી છે.ગ્રામીણ વિસ્તારોની એવી લેબોરેટરીઓમાં જ્યાં મોંઘી સિક્વન્સિંગ ટેક્નોલોજી ઉપલબ્ધ નથી, ત્યાં Multiplex Allele-Specific PCR (MAS-PCR) અને High-Resolution Melting Analysis (HRMA) જેવા વિકલ્પો ઝડપી અને ઓછા ખર્ચે તપાસ માટે ઉપયોગી થઈ શકે છે.

Nanopore sequencing પણ એક નવી ઉભરતી ટેક્નોલોજી છે. આ પોર્ટેબલ અને રિયલ-ટાઇમ સિક્વન્સિંગ ટેક્નોલોજી RRDRની બહારના મ્યુટેશનને શોધી શકે છે અને સ્થાનિક સ્તરે ટીબીની તપાસ માટે યોગ્ય સાબિત થઈ શકે છે.

ભારત જેવા ટીબીનો ઊંચો ભાર ધરાવતા દેશો માટે RRDRની બહારના મ્યુટેશનને શોધી શકે તેવી ડાયગ્નોસ્ટિક ટેક્નોલોજી તરફ આગળ વધવું અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. સારવાર ન થઈ શકે તેવી ડ્રગ-રેઝિસ્ટન્ટ ટીબીની જાતોનો છુપાયેલો ફેલાવો રોકવા માટે વધુ વ્યાપક અને આધુનિક ટેસ્ટનો ઉપયોગ જરૂરી બની રહ્યો છે.