• 18 November, 2026 - 9:22 AM

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ માટે સેબી શેરબજારમાં નેટ સેટલમેન્ટની સુવિધા આપશે

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ માટે સેબી શેરબજારમાં નેટ સેટલમેન્ટની સુવિધા આપશે

1 એપ્રિલ, 2027થી અમલ : શેરની ખરીદી અને વેચાણની રકમનું એડજસ્ટમેન્ટ થઈ શકશે, ફંડ હાઉસની રોકડની જરૂરિયાત અને કામકાજનો ખર્ચ ઘટવાની શક્યતા

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓ માટે શેરબજારમાં રોકડના વ્યવસ્થાપનને વધુ સરળ અને કાર્યક્ષમ બનાવવા માટે સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા-સેબીએ મહત્વનો નિર્ણય લીધો છે. સેબી 1 એપ્રિલ, 2027થી મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમોને શેરબજારના કેશ સેગમેન્ટમાં કરવામાં આવતા શેરની ખરીદી અને વેચાણના વ્યવહારોનું નેટ સેટલમેન્ટ કરવાની મંજૂરી આપશે. આ નવી વ્યવસ્થાના કારણે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમોને ખરીદી અને વેચાણના દરેક વ્યવહાર માટે અલગથી સંપૂર્ણ રકમની વ્યવસ્થા કરવાની જરૂર રહેશે નહીં. તેના બદલે ખરીદી અને વેચાણની રકમનું સરવૈયું કરીને માત્ર બાકી રહેતી ચોખ્ખી રકમ ચૂકવવાની રહેશે.

આ નિર્ણયથી મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓની રોકડ વ્યવસ્થાપન ક્ષમતામાં સુધારો થશે, કામકાજની પ્રક્રિયા સરળ બનશે અને ટૂંકા ગાળા માટે મોટી રકમની રોકડ ઉપલબ્ધ રાખવાની જરૂરિયાત ઘટશે. જોકે, આ ફેરફારથી મ્યુચ્યુઅલ ફંડના રોકાણકારોને તાત્કાલિક કોઈ સીધો નાણાકીય લાભ મળવાનો નથી. લાંબા ગાળે ફંડ હાઉસનો ખર્ચ ઘટે અને તેનો લાભ રોકાણકારો સુધી પહોંચે તો રોકાણકારોને પણ પરોક્ષ ફાયદો થઈ શકે છે.

નેટ સેટલમેન્ટ એટલે શું?

સેબીના નવા નિયમને સમજવા માટે નેટ સેટલમેન્ટનો અર્થ જાણવો જરૂરી છે. અત્યારે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમ કોઈ એક જ સેટલમેન્ટ સાયકલ દરમિયાન શેરની ખરીદી અને વેચાણ બંને કરે તો પણ ખરીદી માટેની સંપૂર્ણ રકમની વ્યવસ્થા કરવી પડે છે. વેચાણમાંથી મળનારી રકમ અલગથી જમા થાય છે. એટલે કે ખરીદી અને વેચાણના વ્યવહારોની રકમને એકબીજા સામે એડજસ્ટ કરવાની છૂટ નથી. પરંતુ નવી વ્યવસ્થામાં ખરીદી અને વેચાણની રકમને સરભર કરી શકાશે. એટલે કે બંને વ્યવહારોની રકમ વચ્ચે જે તફાવત હશે એટલી જ રકમની ચૂકવણી કરવાની રહેશે.

ઉદાહરણથી સમજીએ

ધારો કે કોઈ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમે એક જ સેટલમેન્ટ સાયકલ દરમિયાન અલગ-અલગ કંપનીઓના કુલ રૂ.100 કરોડના શેર ખરીદ્યા અને રૂ.80 કરોડના શેર વેચ્યા.

  • હાલની વ્યવસ્થા: શેર ખરીદવા માટે ફંડ હાઉસે સંપૂર્ણ રૂ.100 કરોડની વ્યવસ્થા કરવી પડે છે. વેચાણના રૂ.80 કરોડ અલગથી જમા મળી જાય છે.
  • નવી નેટ સેટલમેન્ટ વ્યવસ્થા: ખરીદીના રૂ.100 કરોડમાંથી વેચાણના રૂ.80 કરોડ સરભર થઈ જશે. પરિણામે ફંડ હાઉસે માત્ર રૂ.20 કરોડની ચોખ્ખી રકમની વ્યવસ્થા કરવાની રહેશે. આ રીતે ફંડ હાઉસને રૂ.100 કરોડની જગ્યાએ માત્ર રૂ.20 કરોડની રોકડની જરૂર પડશે. આમ, ટૂંકા ગાળાની રોકડની જરૂરિયાતમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થઈ શકે છે.

હાલની વ્યવસ્થા અને નવી વ્યવસ્થા વચ્ચે શું તફાવત?

હાલની ગ્રોસ સેટલમેન્ટ વ્યવસ્થામાં ખરીદી અને વેચાણના વ્યવહારોની રકમ અલગ-અલગ ગણવામાં આવે છે. ખરીદી માટેની સંપૂર્ણ રકમ ચૂકવવી પડે છે અને વેચાણની રકમ અલગથી પ્રાપ્ત થાય છે. નવી નેટ સેટલમેન્ટ વ્યવસ્થામાં બંને વ્યવહારોની રકમને એક બીજાની સામે સરભર કરી શકાશે. તેના કારણે ફંડ હાઉસે માત્ર ચોખ્ખી બાકી રકમ ચૂકવવાની રહેશે. અહીં ખાસ નોંધવા જેવી બાબત એ છે કે રોકડની ચૂકવણીમાં જ નેટિંગની સુવિધા મળશે. શેરની વાસ્તવિક ડિલિવરી અને ટ્રાન્સફરની પ્રક્રિયા અલગથી જ ચાલુ રહેશે. એટલે કે શેરની ખરીદી અને વેચાણના વ્યવહારોને એકબીજામાં ભેળવી દેવામાં આવશે નહીં.

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓને શું ફાયદો થશે?

હાલની વ્યવસ્થામાં મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓએ શેરની ખરીદી માટે ઘણી વખત મોટી રકમની ટૂંકા ગાળાની રોકડ વ્યવસ્થા કરવી પડે છે. બીજીતરફ તે જ સેટલમેન્ટ સાયકલમાં શેર વેચીને પણ નાણાં મેળવવાનાં હોય છે. આમ, ખરીદી અને વેચાણ બંનેની રકમ અલગ ગણાતી હોવાથી રોકડનું આયોજન વધુ મુશ્કેલ બને છે. નેટ સેટલમેન્ટ લાગુ થયા પછી ખરીદી અને વેચાણની રકમનું એડજસ્ટમેન્ટ થઈ શકશે. તેના પરિણામે નીચેના ફાયદા થઈ શકે છે.

  1. રોકડની જરૂરિયાત ઘટશે: શેરની ખરીદી માટે સંપૂર્ણ રકમની વ્યવસ્થા કરવાની જગ્યાએ માત્ર ચોખ્ખી બાકી રકમની જરૂર પડશે.
  2. લિક્વિડિટી મેનેજમેન્ટ સુધરશે: ફંડ હાઉસ પોતાની ઉપલબ્ધ રોકડનો વધુ કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરી શકશે.
  3. ટૂંકા ગાળાના ભંડોળનો ખર્ચ ઘટશે: વધારાની રોકડની વ્યવસ્થા કરવા માટે ઊભી થતી સંભવિત નાણાકીય જરૂરિયાત ઘટશે.
  4. કામકાજની પ્રક્રિયા સરળ બનશે: ખરીદી અને વેચાણના નાણાકીય વ્યવહારોનું સમાયોજન થવાથી સેટલમેન્ટની કામગીરી વધુ કાર્યક્ષમ બનશે.
  5. આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રથાઓ સાથે સુસંગતતા: આ વ્યવસ્થાથી ભારતીય મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ક્ષેત્રની સેટલમેન્ટ પ્રક્રિયા વિકસિત બજારોમાં અપનાવવામાં આવતી કેટલીક પદ્ધતિઓની વધુ નજીક આવશે.

રોકાણકારોને સીધો ફાયદો થશે કે નહીં?

સેબીના આ નિર્ણયથી મ્યુચ્યુઅલ ફંડના રોકાણકારોને તાત્કાલિક કોઈ સીધો ફાયદો થવાની શક્યતા નથી. એટલે કે આ નિર્ણયને કારણે મ્યુચ્યુઅલ ફંડના યુનિટના ભાવમાં વધારો થશે અથવા રોકાણકારોને તરત વધુ વળતર મળશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. જોકે, લાંબા ગાળે રોકાણકારોને પરોક્ષ લાભ મળી શકે છે. નેટ સેટલમેન્ટથી ફંડ હાઉસની રોકડ વ્યવસ્થાપનની કામગીરી વધુ કાર્યક્ષમ બનશે અને ટૂંકા ગાળાના ભંડોળની જરૂરિયાત ઘટશે. પરિણામે ફંડ હાઉસના સંચાલન ખર્ચમાં બચત થવાની શક્યતા છે. જો આ બચતનો લાભ રોકાણકારો સુધી પહોંચાડવામાં આવે તો ભવિષ્યમાં મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમના ખર્ચમાં ઘટાડો થઈ શકે છે. ખાસ કરીને સ્કીમના એક્સપેન્સ રેશિયો પર તેની સંભવિત અસર થઈ શકે છે. જોકે, આ લાભ કેટલો મળશે અને તે રોકાણકારો સુધી કઈ રીતે પહોંચશે તે અંગે અત્યારે કોઈ ચોક્કસ ખાતરી આપી શકાય તેમ નથી.

કયા વ્યવહારોને નેટ સેટલમેન્ટનો લાભ મળશે?

સેબીની નવી વ્યવસ્થામાં તમામ પ્રકારના શેરબજારના વ્યવહારોને નેટ સેટલમેન્ટની મંજૂરી આપવામાં આવી નથી. માત્ર શેરની સીધી ખરીદી અને વેચાણ એટલે કે આઉટરાઇટ પરચેઝ અને સેલ ટ્રાન્ઝેક્શનને જ આ સુવિધા મળશે. આ માટે એક મહત્વની શરત રાખવામાં આવી છે. મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમે એક જ સેટલમેન્ટ સાયકલ દરમિયાન એક જ કંપનીના શેરની ખરીદી અને વેચાણ બંને કર્યાં ન હોવાં જોઈએ. તેનું ઉદાહરણ આપીને વાત કરીએ તો ધારો કે મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમે કંપની Aના રૂ.50 કરોડના શેર ખરીદ્યા અને કંપની Bના રૂ.30 કરોડના શેર વેચ્યા છેેેેે. બંને અલગ કંપનીઓના વ્યવહારો હોવાથી તેમની રોકડની રકમ સરભર કરી શકાશે. એટલે કે ફંડ હાઉસે માત્ર રૂ.20 કરોડની ચોખ્ખી રકમ ચૂકવવાની રહેશે. પરંતુ જો એ જ સેટલમેન્ટ સાયકલ દરમિયાન ફંડ હાઉસે કંપની Aના શેર ખરીદ્યા હોય અને કંપની Aના જ કેટલાક શેર વેચ્યા હોય તો આવા વ્યવહારોને નેટ સેટલમેન્ટની સુવિધા મળશે નહીં. આમ, નવી વ્યવસ્થાનો લાભ મેળવવા માટે વ્યવહારોની પ્રકૃતિ અને સેટલમેન્ટ સાયકલની શરતોનું પાલન કરવું જરૂરી રહેશે.

1 એપ્રિલ, 2027થી નવી વ્યવસ્થા

સેબી દ્વારા નક્કી કરવામાં આવેલી સમયમર્યાદા પ્રમાણે નવી નેટ સેટલમેન્ટ વ્યવસ્થા 1 એપ્રિલ, 2027થી અમલમાં આવશે. આ ફેરફારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ક્ષેત્રની નાણાકીય કામગીરીને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાનો છે. એકંદરે, સેબીનો આ નિર્ણય મ્યુચ્યુઅલ ફંડ કંપનીઓ માટે રોકડ વ્યવસ્થાપનના ક્ષેત્રમાં મહત્વનું પરિવર્તન લાવી શકે છે. તેની અસરથી ફંડ હાઉસની ટૂંકા ગાળાની રોકડની જરૂરિયાત ઘટશે અને નાણાંનો વધુ કાર્યક્ષમ ઉપયોગ શક્ય બનશે. જોકે, રોકાણકારો માટે તેનો વાસ્તવિક લાભ ફંડ હાઉસ દ્વારા થતી ખર્ચબચત કેટલી છે અને તેમાંથી કેટલો લાભ રોકાણકારો સુધી પહોંચે છે તેના પર નિર્ભર રહેશે.

Read Previous

આજે શેરબજારમાં શું કરી શકાય?

Most Popular