શું નકલી કે ડુપ્લિકેટ દવાઓ સમયસર પાછી ખેંચાય છે? અધિકારીઓની મિલીભગતથી પ્રજા પર જોખમ
શું નકલી કે ડુપ્લિકેટ દવાઓ સમયસર પાછી ખેંચાય છે? અધિકારીઓની મિલીભગતથી પ્રજા પર જોખમ
જે.બી. કેમિકલ્સની હાર્ટની અને બ્લડ પ્રેશરની તથા ઇન્ડિયન ઇમ્યુનોલોજિકલની હડકવાની રસી અભયરેબ, સનફાર્માના 11 આઈડ્રોપ્સના કેસમાં દવાઓ વેચાઈ ગયા પછી જ તંત્ર જાગતું થયું હોવાનું કહેવાય છે. સિપ્લાનો કેસ પણ બહાર આવ્યો છે
અમદાવાદઃ બજારમાં વેચાતી થયેલી નકલી અને ડુપ્લિકેટ દવાઓ, સ્વૈચ્છિક રીતે દવાઓ પાછી ખેંચવી અને ખોટી બ્રાન્ડિંગના કથિત આરોપો સંબંધિત ઓછામાં ઓછા ત્રણથી ચાર અલગ-અલગ કેસોના અહેવાલો બહાર આવ્યા છે. એક, અમદાવાદ ક્રાઇમ બ્રાન્ચ અને સ્ટેટ ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ એડમિનિસ્ટ્રેશને ગુજરાતમાં બ્લડ પ્રેશરની નકલી દવા નિકાર્ડિયા રિટાર્ડ જપ્ત કરી તે પછી આંતર-રાજ્ય નકલી દવાઓનું નેટવર્ક પકડાયું હતું. બજારમાં જેબી કેમિકલ્સના બ્રાન્ડિંગ ધરાવતી પરંતુ તેના દ્વારા ન બનાવાયેલી પ્રોડક્ટ્સ મળી આવ્યા બાદ કંપની દ્વારા જ આ અંગે ધ્યાન દોરવામાં આવ્યું હોવાનું કહેવાય છે. જે.બી. કેમિકલ્સને થોડા મહિના પહેલા જ ટોરેન્ટ ફાર્માએ હસ્તગત કરી હતી.
બીજા કિસ્સામાં, ડ્રગ કંટ્રોલર જનરલ ઓફ ઇન્ડિયાએ ઇન્ડિયન ઇમ્યુનોલોજિકલ્સની રસી જેવું જ બ્રાન્ડિંગ અને બેચ નંબર ધરાવતી હડકવાની નકલી રસીના બેચ અંગે ચેતવણી આપી હતી. ક્રાઇમ બ્રાન્ચ અને ડ્રગ ઇન્સ્પેક્ટરો દ્વારા દિલ્હીના એક રહેઠાણ પર પાડવામાં આવેલા દરોડામાં “હડકવાની રસી-અભયરાબ-Abhayrab- બેચ નં. KE25012… મિસબ્રાન્ડેડ હોવાનું પકડાયું છે. આ રસી ઇન્ડિયન ઇમ્યુનોલોજિકલ્સ લિમિટેડે બનાવી ન હોવાનું નિયમનકાર તંત્રની જાહેર નોટિસમાં જણાવવામાં આવ્યું હતું.
ત્રીજો અહેવાલ સન ફાર્મા (Sun Pharma) દ્વારા “સાવચેતીના” પગલા તરીકે ૧૧ આઇ ડ્રોપ્સ સ્વૈચ્છિક રીતે પાછા ખેંચવા અંગેનો હતો. આ દવા અને તેના બેચ નંબરની જાણ કેમિસ્ટોને સમયસર ન કરવામાં આવી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. પરિણામે આ દવાઓ બજારમાં વેચાતી રહી હોવાનું કહેવાય છે. ગુજરાતના ફૂડ એન્ડ ડ્રગ કમિશનરની કચેરીએ આ બાબતને કેટલી ગંભીરતાથી લીધી છે તે એક મોટો સવાલ છે. તેમણે આ કેસમાં તપાસ કરી છે કે નહિ તે પણ એક મોટો સવાલ છે. આ આઈડ્રોપ્સ પરત ખેંચાઈ ગયા કે નહિ તેની કોઈ ખાતરી નથી.
ચોથો અહેવાલ સિપ્લા કંપનીના પુણે સ્થિત ગોડાઉનનું લાયસન્સ રદ કરવા અને સિપ્લા દ્વારા રદ્દીકરણને પડકારવામાં આવ્યા બાદ કોર્ટના નિર્દેશ પછી મહારાષ્ટ્ર રાજ્યના ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશને તેને પુનઃસ્થાપિત કરવા અંગેનો હતો. મહારાષ્ટ્રના ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશને જણાવ્યું કે આ કેસ રીએક્ટિન પ્લસ ટેબ્લેટ્સના કથિત મિસબ્રાન્ડિંગ અંગેના એક ચાલુ કેસ સાથે જોડાયેલો હતો. સિપ્લા સામે તો નેશનલ ફાર્માસ્યૂટિકલ પ્રાઈસિંગ ઓથોરીટીએ નક્કી કરી આપેલા ભાવથી ઊંચા ભાવે દવાઓ વેચવાનો પણ આરોપ છે. આ આરોપ થયા પછી તેની રિકવરીની વાત આવે તો કંપની કોર્ટમાં પહોંચી જાય છે. કોર્ટમાં તેના ચૂકાદાઓ વરસો સુધી આવતા નથી. તેથી પ્રજાના આરોગ્ય સાથે ચેડાં કરનારાઓને છૂટ્ટો દોર મળી જાય છે. તેમ જ દવાના ભાવને નામે તેમને લૂંટી લેનારાઓ જલસા કરી રહ્યા છે.
આ કથિત ઉલ્લંઘનોની વારંવારતા દર્દીની સુરક્ષા પર નિર્ણાયક પ્રશ્નો ઊભા કરે છે: શું નકલી અથવા અસહકારક દવાઓ દર્દીઓ દ્વારા વાપરવામાં આવે તે પહેલાં બજારમાંથી પાછી ખેંચી લેવામાં આવે છે? શું ડ્રગ રેગ્યુલેટરી ફ્રેમવર્કને વધુ સખત બનાવવાની જરૂર છે કે પછી સુધારેલા નિયમનકારી હસ્તક્ષેપને કારણે વધુ કિસ્સાઓ પ્રકાશમાં આવી રહ્યા છે? ઉદાહરણ તરીકે, આરોગ્ય મંત્રાલય નિયમિતપણે ‘નોટ ઓફ સ્ટેન્ડર્ડ ક્વોલિટી’ (NSQ) દવાઓ અને બનાવટી દવાઓ (અનુકરણ કરેલી બનાવટો જેમાં સક્રિય ઘટક હોઈ પણ શકે અને ન પણ હોઈ શકે) ના અહેવાલો બહાર પાડે છે. જોકે, બનાવટી દવાઓની ચેતવણીમાં તપાસ ચાલી રહી છે તે સિવાય કંપની કે બ્રાન્ડનું નામ આપવામાં આવતું નથી.
આમેય ગુજરાતના ફૂડ એન્ડ ડ્રગ કમિશનરની કચેરી તરફથી સબસ્ટાન્ડર્ડ અને મિસબ્રાન્ડેડ દવાઓના સેમ્પલ કલેક્ટ કરીને તેના લેબોરેટરી ટેસ્ટ કરાવીને તેના સ્ટેટસની જાહેરાત કરતાં એસએમએસ મોકલી આપવાની સિસ્ટમ ઊભી કરવામાં તો આવી છે. આ સિસ્ટમમાં લોકોને ચોક્કસ લાગે છે કે ગુજરાતમાં મળતી દવાઓની ગુણવત્તા શ્રેષ્ઠ જ છે. પરંતુ તમને સાંભળીને નવાઈ લાગશે કે ગુજરાતમાં ડ્રગ ઇન્સ્પેક્ટરે એકત્રિત કરેલા દવાના સેમ્પલ્સ ટેસ્ટિંગ માટે વડોદરાની લેબોરેટરીમાં મોકલવામાં આવ્યા પછી એકથી દોઢ વર્ષ સુધી તેના પરીક્ષણના અહેવાલો જાહેર કરવામાં આવતા જ નથી. સેમ્પલ વધુ હોવાથી તેના ટેસ્ટિંગમાં સમય લાગે છે તેવું હાથવગું બહાનું તેમની પાસે મોજૂદ જ છે. પરંતુ તેમના આ બહારાને પરિણામે પ્રજાના આરોગ્ય સાથેની રમત ચાલુ જ રહે છે. આ પરીક્ષણના રિઝલ્ટ્સ જાહેર થાય તે પહેલા તે બેચની દવાઓ લગભગ બજારમાં વેચાઈ જાય છે. પરિણામે ડિપાર્ટમેન્ટ સક્રિય હોવાનું લાગે છે. પરંતુ દરદીઓને કોઈ જ રાહત મળતી નથી. તેનાથી થનારા મોતના કોઈ જ પુરાવાઓ મળતા નથી. દરદીઓ કે તેમના સગાંને દવાની હલકી ગુણવત્તાની જાણ જ થતી નથી. ગુજરાતના આરોગ્ય મંત્રી પ્રજાના આરોગ્યની ચિંતા કરી રહ્યા છે, પરંતુ આ બાબતમાં સુધારો થવો જોઈએ તે અંગે તેમનું ધ્યાન દોરવામાં આવતું જ નથી. ફૂડ એન્ડ ડ્રગ કમિશનરની કચેરી પણ આ અંગે ફોડ પાડીને વાત કરતી નથી.
વાસ્તવમાં આ અંગે માગવામાં આવેલા અહેવાલની વિગતો ક્યારેય ગુજરાતના ફૂડ એન્ડ ડ્રગ ડિપાર્ટમેન્ટના અધિકારીઓ અને તેમાંય ખાસ કરીને ડેપ્યુટી કમિશનરના લેવલના અધિકારીઓએ પહોંચવા દીધી નથી. તમને સાંભળીને નવાઈ લાગશે કે આ જ અધિકારી અને તેમના પતિ લાંચ લેવાના કેસમાં ટ્રેપ પણ થયા હોવાનું બહાર આવ્યું છે. પરંતુ આ સિસ્ટમ હજીય સુધરી નથી. આમ લોકોનું જે થવું હોય તે થાય પરંતુ અધિકારીઓનું તરભાણું ભરાય તેવી કવાયત કાયમને માટે ચાલ્યા જ કરે છે.
આરોગ્ય માટે જોખમ
જુલાઈના NSQ/બનાવટી દવાઓના અહેવાલમાં, ઉદાહરણ તરીકે, બુપ્રેનોર્ફિન ઇન્જેક્શન IP 2ml (એક દર્દનિવારક દવા) નો ઉલ્લેખ છે. અમદાવાદના બ્લડ પ્રેશરની નકલી દવાઓના કિસ્સામાં, મીડિયા અહેવાલોમાં જણાવાયું છે કે ૧,૫૦૦ સ્ટ્રિપ્સ (પ્રત્યેકમાં ૧૦ ગોળીઓ) દર્દીઓને વેચાઈ ગઈ હોઈ શકે છે. જન સ્વાસ્થ્ય અભિયાનના નેશનલ કો-કન્વીનર ડૉ. અભય શુક્લાએ સમજાવ્યું કે દવાઓ કોઈ ચોક્કસ સ્થિતિના ઇલાજ માટે લખવામાં આવે છે. તેથી જો કોઈ દવા NSQ હોય, તો તે જીવન માટે જોખમી ન હોય તો પણ “આરોગ્ય માટે જોખમી” બની શકે છે. તેમણે ચીંધ્યું કે અસહકારક NSQ બ્લડ પ્રેશરની દવા સ્ટ્રોક અથવા હાર્ટ એટેક તરફ દોરી શકે છે, એમ બિઝનેસ સ્ટાન્ડર્ડના અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે.
ગુજરાત ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સ કંટ્રોલ એડમિનિસ્ટ્રેશનના ભૂતપૂર્વ કમિશનર ડૉ. એચ. જી. કોશિયાએ યાદ કર્યું કે જ્યારે તેમણે ચાર્જ સંભાળ્યો (૨૦૦૯-૧૦), ત્યારે કંપનીઓએ દવાઓ પાછી ખેંચવાનું શરૂ કર્યું તે પહેલાં જ આશરે ૯૫ ટકા દવાઓ વપરાઈ ચૂકી હતી. ૨૦૨૫માં નિવૃત્ત થયેલા કોશિયાએ જણાવ્યું કે, ત્યાર બાદ રાજ્યના નિયમનકારે સપ્લાય ચેઈન, ડિસ્ટ્રીબ્યુટર, હોલસેલર અને રિટેલ કેમિસ્ટને એલર્ટ કરવા માટે SMS-આધારિત રિકોલ સિસ્ટમ શરૂ કરી હતી.
જવાબદાર કોણ છે?
કંપનીના પ્રતિનિધિઓ ક્યારેક દાવો કરે છે કે તેમની પહોંચ ફક્ત ડિસ્ટ્રીબ્યુટર સુધી જ છે, સોસાયટીના કેમિસ્ટ સુધી નહીં. કોશિયાએ કહ્યું કે તે વ્યાજબી કારણ નથી, કારણ કે મેન્યુફેક્ચરિંગ લાયસન્સ ગુણવત્તાયુક્ત દવાઓ વેચવા માટે હોય છે, અને એક્સપાયરી સુધી ગુણવત્તા જાળવી રાખે તેવી દવા બનાવવાની જવાબદારી તેમની છે.
તેમણે ઉમેર્યું કે જો કોઈ કારણસર દવા પાછી ખેંચવાની થાય, તો કંપનીઓએ એ સુનિશ્ચિત કરવું જોઈએ કે પ્રોડક્ટ્સ તેમની પાસે પાછી આવે, અને ડિસ્ટ્રીબ્યુટર્સ પાસે દવાઓનો સપ્લાય ડેટા હોય છે. ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ (D&C) એક્ટ વેચાયેલી દરેક પ્રોડક્ટ માટે બિલ અથવા મેમો આપવાનું ફરજિયાત બનાવે છે, જેમાં પ્રોડક્ટનું નામ, બેચ નંબર, ખરીદનાર અને હોલસેલરના નામ, વેચેલી જથ્થો અને એક્સપાયરી ડેટનો ઉલ્લેખ હોય છે. તેમણે કહ્યું કે આ “૧૯૪૫થી દેશનો કાયદો” રહ્યો છે. મહારાષ્ટ્ર ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશનના ભૂતપૂર્વ કમિશનર મહેશ ઝાગડેએ જણાવ્યું હતું કે દવાઓ માટેનું રેગ્યુલેટરી ફ્રેમવર્ક પર્યાપ્ત છે. તેમણે કહ્યું કે આરોગ્ય સચિવો અને ડ્રગ રેગ્યુલેટર્સ છે જેમણે ફૂડ એન્ડ ડ્રગ્સના કાયદાઓનો અમલ કરવો પડશે અને જેઓ તેમની ફરજમાં નિષ્ફળ જાય છે તેમની સામે કાર્યવાહી કરવી પડશે.
ઝાગડેએ, FDA વડા તરીકે, J&J એ હિપ ઇમ્પ્લાન્ટ્સ પાછા ખેંચ્યા ત્યારે દર્દીઓ માટે વળતરની માંગ કરી હતી. પ્રોડક્ટ રિકોલ પર, તેમણે કહ્યું કે ગ્રાહક સુધી ડ્રગ સપ્લાય ચેઈનની વિગતો આપવાની જોગવાઈઓ છે “પરંતુ તે કાગળ પર છે”. તેમણે આરોપ લગાવ્યો કે રિકોલ કરાયેલી લગભગ ૧૦૦ ટકા પ્રોડક્ટ્સ વપરાઈ જાય છે, જેમના કારણો સેમ્પલ ટેસ્ટિંગમાં વિલંબથી લઈને ભ્રષ્ટ “પૈસા બનાવવાની” વૃત્તિ સુધીના છે.
જ્હોનસન એન્ડ જ્હોન્સનના હિપ રિપ્લેસમેન્ટમાં કેમિકલના લીકેજની સમસ્યાનો ભોગ બનેલા દરદીઓને વળતર આપવાની અમેરિકાની કોર્ટે આદેશ કર્યો તે પછી ગુજરાતમાં હિપ રિપ્લેસ કરાવાનારાઓને વળતર અપાવવાની કામગીરી કરવામાં ગુજરાતના ફૂડ એન્ડ ડ્રગ કમિશનરની કચેરી સદંતર નિષ્ફળ રહી છે.
જવાબદારી નક્કી કરવી
ઝાગડેએ જણાવ્યું હતું કે ઉત્પાદકો માટે કાચા માલનો ઉપયોગ કરતા પહેલા તેનું પરીક્ષણ કરવું અને તેને બજારમાં મૂકતા પહેલા ફિનિશ્ડ પ્રોડક્ટનું પરીક્ષણ કરવું ફરજિયાત છે, એક એવી પ્રક્રિયા જે માત્ર ગુણવત્તાયુક્ત પ્રોડક્ટ્સ જ ઉપલબ્ધ થાય તે સુનિશ્ચિત કરી શકે છે. સાંસદોએ એ પણ સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂર છે કે તેઓ જે કાયદાઓ ઘડવામાં મદદ કરે છે તેનો તેમના મતક્ષેત્રમાં અમલ થાય. અન્યથા તેમણે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો સમક્ષ આ મુદ્દો ઉઠાવવો જોઈએ, તેમણે ઉમેર્યું કે લોકોને જવાબદાર ઠેરવવાની આ સંસ્કૃતિ ગ્રાહકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવામાં મદદ કરશે.
