ગ્લોબલ નટ્સ અને ડ્રાયફ્રૂટ્સ વેલ્યુ ચેઇનમાં વધુ મજબૂત અને પ્રભાવશાળી સહભાગી બનવા ભારત સક્ષમ
ગ્લોબલ નટ્સ અને ડ્રાયફ્રૂટ્સ વેલ્યુ ચેઇનમાં વધુ મજબૂત અને પ્રભાવશાળી સહભાગી બનવા ભારત સક્ષમ
ભારત ગ્લોબલ નટ્સ અને ડ્રાયફ્રૂટ્સ વેલ્યુ ચેઇનમાં વધુ મજબૂત અને પ્રભાવશાળી સહભાગી બનવાની ક્ષમતા પણ ધરાવે છે.
ભારતનો નટ્સ અને ડ્રાયફ્રૂટ્સ ઉદ્યોગ હવે એવા તબક્કામાં પ્રવેશ કરી રહ્યો છે. ભારતનું આ કેટેગરીનું રિટેલ બજાર લગભગ ₹૬૦,૦૦૦ કરોડનું હોવાનો અંદાજ છે. માત્ર ત્રણ મુખ્ય નટ કેટેગરીમાં વાર્ષિક વપરાશ લગભગ ૮ લાખ મેટ્રિક ટન છે, જ્યારે સ્થાનિક ઉત્પાદન આશરે ૨.૧ લાખ ટન છે. આયાત લગભગ ₹૩૦,૦૦૦ કરોડની થાય છે. માંગ અને પુરવઠા વચ્ચેનો આ તફાવત વિદેશી પુરવઠા પર ભારતની નિર્ભરતા દર્શાવે છે, પરંતુ દેશમાં વિકસાવવાની સંભાવનાઓ પણ સ્પષ્ટ કરે છે.
ભારતીયોની ડ્રાયફ્રૂટ્સ ખાવાની પદ્ધતિ પણ બદલાઈ રહી છે. આ કેટેગરી હવે માત્ર તહેવારોમાં ગિફ્ટ આપવા કે પ્રસંગોપાત ઘરમાં વાપરવા પૂરતી મર્યાદિત નથી રહી. નાના પેકેટ્સ, ઓર્ગેનાઇઝ્ડ રિટેલ, ઇ-કોમર્સ અને ક્વિક કોમર્સે યુવા ગ્રાહકો અને વિવિધ બજારો સુધી આ ઉત્પાદનોની પહોંચ સરળ બનાવી છે. પોષણ અંગેની જાગૃતિએ આમાં વધુ ઉમેરો કર્યો છે. આ બદલાતા વપરાશના માળખાનો અર્થ એ છે કે ઉદ્યોગનું ભવિષ્ય હવે પરવડે તેવી કિંમત, ગુણવત્તા, સરળ પહોંચ અને ગ્રાહકોના વિશ્વાસ પર આધારિત રહેશે.
આ પરિવર્તનમાં નીતિઓ એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવશે. કેન્દ્રીય બજેટ ૨૦૨૬-૨૭માં ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી કૃષિ પર વધુ ભાર મૂકીને સકારાત્મક સંકેત આપવામાં આવ્યો છે, જેમાં ઉત્પાદન, ઉત્પાદકતા, પ્રોસેસિંગ અને મૂલ્યવર્ધન સુધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી યોજનાઓ સામેલ છે. આ ગતિને આગળ ધપાવવા માટે ખેડૂતો, સંશોધન સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગો, નાણાકીય સંસ્થાઓ, ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો અને સરકારી એજન્સીઓના સહિયારા અભિગમની જરૂર છે.
નટ્સના બગીચાઓને વ્યાપારી ઉત્પાદન સુધી પહોંચવામાં કે ઉત્પાદન આપતાં થતાં કેટલાક વર્ષો લાગી શકે છે. તેથી, ગુણવત્તાયુક્ત વાવેતર સામગ્રી, વૈજ્ઞાનિક પાક મેપિંગ, આધુનિક નર્સરીઓ, તકનીકી જ્ઞાન, યોગ્ય ધિરાણ અને જોખમ વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી ધરાવતું વાતાવરણ વધુ ખેડૂતોને ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી ખેતી તરફ પ્રેરિત કરી શકે છે અને તેમની લાંબા ગાળાની આવક ક્ષમતાને મજબૂત કરી શકે છે.
ઉત્પાદનો વ્યાપક સપ્લાય ચેઇનમાં પ્રવેશ કરે તે પછી તેની કાર્યક્ષમતા એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે. એપ્રિલ ૨૦૨૬માં યોજાયેલી FSSAI સ્ટેકહોલ્ડર મીટિંગના સમરી મુજબ, ફૂડ ઈમ્પોર્ટ પોઈન્ટ્સ ઓફ એન્ટ્રીની સંખ્યા ૫૬ થી વધારીને ૮૨ કરવામાં આવી છે, સાથે કલિયરન્સ સિસ્ટમનું ડિજિટલ ઇન્ટિગ્રેશન વધારવામાં આવ્યું છે. ફૂડ ઇમ્પોર્ટ ક્લિયરન્સ સિસ્ટમ, ICEGATE અને ટેકનોલોજી-આધારિત પ્રક્રિયાઓ આયાતી ખોરાકની અવરજવર અને પાલનને વધુ કાર્યક્ષમ બનાવવાનો પ્રયાસ દર્શાવે છે. આયાત પર નિર્ભર રહેતા ઉદ્યોગ માટે, વધુ સરળ વ્યવસ્થા સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇનમાં વિશ્વસનીયતા વધારી શકે છે.
વૃદ્ધિનો બીજો સ્તંભ
વૃદ્ધિનો બીજો સ્તંભ ભાગીદારી છે. ખેડૂતો, પ્રોસેસર્સ, આયાતકારો, છૂટક વિક્રેતાઓ, સંશોધન સંસ્થાઓ, નીતિ નિર્માતાઓ, લોજિસ્ટિક્સ પ્રોવાઇડર્સ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સપ્લાયર્સ અલગ-અલગ રહીને કામ કરી શકતા નથી. મેવા ઇન્ડિયા ૨૦૨૬માં આ આખી ઇકોસિસ્ટમને એકસાથે લાવવાનું મૂલ્ય જોવા મળ્યું હતું, જેમાં ૧૦,૦૦૦ થી વધુ ડેલીગેટ્સ, ૩૦૦ થી વધુ પ્રદર્શકો અને ૫૦ થી વધુ દેશોના સહભાગીઓ આવ્યા હતા. આવા પ્લેટફોર્મ્સ માત્ર વ્યાપારી સોદાઓથી વિશેષ છે. તે માર્કેટ ઇન્ટેલિજન્સ, ટેક્નોલોજી, ક્વોલિટી પ્રેક્ટિસિસ, પાકનો અંદાજ અને વૈશ્વિક અનુભવોની આપ-લેને પણ સક્ષમ બનાવે છે.
આ સહયોગ ખેતરો સુધી પણ પહોંચવો જોઈએ. ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ (FPOs) ખેડૂતોને ઉત્પાદન એકત્રિત કરવા, કૃષિ સાધનો, ખાતર સુધી પહોંચ સુધારવા, વાટાઘાટો કરવાની શક્તિ વધારવા અને સંગઠિત બજારો સાથે જોડાવામાં મદદ કરી શકે છે. ગ્રેડિંગ, સ્ટોરેજ, પ્રોસેસિંગ અને પેકેજિંગમાં રોકાણથી એ સુનિશ્ચિત કરી શકાશે કે મૂલ્યવર્ધનનો મોટો હિસ્સો ભારતમાં જ થાય.
નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ન્યુટ્રિશન (NIN) દ્વારા ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ મેડિકલ રિસર્ચ (ICMR) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલી ડાયેટરી ગાઇડલાઇન્સ ફોર ઇન્ડિયન્સ ૨૦૨૪, નટ્સને સંતુલિત આહારના ભાગ તરીકે માન્યતા આપે છે. આ ઉદ્યોગને માત્ર વેચાણથી આગળ વધીને રોજિંદા પોષણ, સવલત અને જાગૃતિ અંગેના વ્યાપક સંવાદમાં યોગદાન આપવાની તક પૂરી પાડે છે. ભારતે સ્થાનિક ઉત્પાદન અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર વચ્ચે, અથવા ખેડૂતોની સમૃદ્ધિ અને ગ્રાહકો માટે પરવડે તેવી કિંમતો વચ્ચે પસંદગી કરવાની જરૂર નથી. મજબૂત ભવિષ્ય માટે બંનેની જરૂર પડશે. આગામી દાયકો વધતી માંગને સ્થાનિક ક્ષમતામાં, વૈશ્વિક સંબંધોને ઊંડા જ્ઞાનની ભાગીદારીમાં અને પોષણ જાગૃતિને વ્યાપક પહોંચમાં બદલી શકે છે. નીતિ, ભાગીદારી અને લોકો એક જ દિશામાં આગળ વધવાની સાથે, ભારત માત્ર વિશ્વના સૌથી મોટા વપરાશકારોમાંથી એક બનવાની જ નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક નટ્સ અને ડ્રાયફ્રૂટ્સ વેલ્યુ ચેઇનમાં વધુ મજબૂત અને પ્રભાવશાળી સહભાગી બનવાની ક્ષમતા પણ ધરાવે છે.
ગુજરાતમાં ઉત્પાદન અને વર્તમાન સ્થિતિ
સમગ્ર ભારતમાં ત્રણ મુખ્ય નટ્સ (બદામ, કાજુ, અખરોટ વગેરે)નો વાર્ષિક વપરાશ આશરે ૮ લાખ મેટ્રિક ટન છે, જેની સામે સ્થાનિક ઉત્પાદન માત્ર ૨.૧ લાખ મેટ્રિક ટન જેટલું જ થાય છે. ગુજરાતમાં પરંપરાગત રીતે ઉત્તરી અને સૌરાષ્ટ્રના કેટલાક વિસ્તારોમાં ખારેક (સૂકી ખજૂર) અને કાજુનું મર્યાદિત વાવેતર થાય છે. કચ્છની ખારેકને જી.આઈ. ટેગ પણ મળેલ છે. જોકે, પ્રોસેસિંગ, સપ્લાય ચેઇન અને રિટેલ ટ્રેડિંગ ક્ષેત્રે ગુજરાત દેશનું એક મોટું કેન્દ્ર છે, પરંતુ કાચા માલ, પાકના ઉત્પાદન ક્ષેત્રે હજુ આયાત પર નિર્ભરતા વધુ છે.
કેન્દ્રીય બજેટ ૨૦૨૬-૨૭ માં ઉત્પાદકતા અને પ્રોસેસિંગ સુધારવા પર ભાર મુકાયો છે. ઉત્તર ગુજરાત અને શુષ્ક વિસ્તારોમાં આધુનિક નર્સરીઓ અને વૈજ્ઞાનિક ક્રોપ મેપિંગ દ્વારા ડ્રાય ફ્રૂટ્સનું વાવેતર વધારી શકાય તેમ છે. ગુજરાત પાસે મજબૂત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હોવાથી ગ્રેડિંગ, સોર્ટિંગ, પ્રોસેસિંગ અને ફ્લેવર્ડ, રોસ્ટેડ ડ્રાય ફ્રૂટ્સનું પેકેજિંગ કરીને મોટો નફો મેળવવાની સંભાવના છે. ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઇઝેશન્સના માધ્યમથી ખેડૂતો સંગઠિત થઈને ગ્લોબલ અને ડોમેસ્ટિક સપ્લાય ચેઇન સાથે જોડાઈ શકે છે. દૈનિક પોષણ અંગેની જાગૃતિ, ક્વિક-કોમર્સ અને નાના પેકેટ્સના વપરાશને કારણે સ્થાનિક બજારમાં માંગ સતત વધી રહી છે, જે સ્થાનિક ઉત્પાદકો માટે પ્રોત્સાહક છે. ગુજરાત પોતાની પ્રોસેસિંગ ક્ષમતા અને આધુનિક ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવીને આ રૂ. ૩૦,૦૦૦ કરોડની આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવામાં મહત્વનો ભાગ પણ ભજવી શકે છે.
