ખેતી પદ્ધતિમાં પરિવર્તન લાવીને ગુજરાતના ખેડૂતો માટે કાર્બન ક્રેડિટ મેળવી શકશે
ખેતી પદ્ધતિમાં પરિવર્તન લાવીને ગુજરાતના ખેડૂતો માટે કાર્બન ક્રેડિટ મેળવી શકશે
દક્ષિણ ગુજરાતમાં વલસાડ, નવસારી, સુરત અને મધ્ય ગુજરાત આણંદ અને ખેડામાં ડાંગરની ખેતી કરતા ખેડૂતો પંજાબ મોડેલ અપનાવીને કાર્બન ક્રેડિટ મેળવી શકે છે
ગુજરાતમાં વિવિધ કૃષિ-આબોહવા ઝોન આવેલા છે. પંજાબ-હરિયાણાની જેમ જ ગુજરાતના ખેડૂતો માટે પણ ખેતીના માધ્યમથી થતાં કાર્બન ઉત્સર્જનને ઘટાડીને વધારાની આવક મેળવવાની મોટી તકો રહેલી છે. ગુજરાતના ડાંગર પકવતા વિસ્તારોમાં કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડીને કાર્બન ક્રેડિટ મેળવવાની તક છે. ગુજરાતમાં દક્ષિણ ગુજરાત વિસ્તારમાં વલસાડ, નવસારી, સુરત અને મધ્ય ગુજરાત આણંદ અને ખેડામાં ડાંગરની ખેતી કરતા ખેડૂતો પંજાબ મોડેલ અપનાવીને કાર્બન ક્રેડિટ મેળવવાનો સીધો લાભ લઈ શકે છે. સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ગુજરાતમાં કપાસ અને મગફળી પકવતા ખેડૂતો જમીનમાં ઓર્ગેનિક કાર્બન સાચવીને કાર્બન ક્રેડિટ મેળવી શકે છે. તેઓ ખાસ કરીને મગફળી, કપાસ અને તેલીબિંયાની ખેતી કરીને કાર્બન ક્રેડિટ મેળવી શકે છે. બાગાયતી પાક લેનારા ખેડૂતોમાં કચ્છી ખારેક, કેરી, જામફળ અને ચીકુ જેવા બાગાયતી લેતા ખેડૂતો વૃક્ષો દ્વારા કાર્બન શોષણ કરીને લાંબા ગાળાની કાર્બન ક્રેડિટ મેળવી શકે છે.
કાર્બન ક્રેડિટ મેળવવા માટે ખેતીની પદ્ધતિમાં કરવા પડતા ફેરફારો
કાર્બન ક્રેડિટ પ્રોગ્રામમાં રજિસ્ટર થવા અને પાત્ર બનવા માટે ખેડૂતોએ મુખ્યત્વે સીધી વાવણી કરવી પડે છે. ડાંગરના છોડ રોપવાને બદલે સીધી વાવણી કરવી, જેથી પાણીની બચત થાય અને મિથેન ગેસનું ઉત્સર્જન ઘટે છે. બીજું, કાર્બન ક્રેડિટ મેળવવા માટે જમીનને વારંવાર ઊંડી ખેડવાને બદલે ઓછી ખેડ કરવાની રહેશે. તેમ કરવાથી જમીનમાં સંગ્રહિત ઓર્ગેનિક કાર્બન વાતાવરણમાં મુક્ત થતો અટકે છે. ત્રીજું, ઘઉં, કપાસ કે મગફળીના કચરા-પરાળને સળગાવવાને બદલે ‘હાર્વેસ્ટર’ અથવા ‘મલ્ચર’ની મદદથી જમીનમાં ભેળવી દેવાના વિકલ્પન આશરોલ ેવો પડશે. તેને માટે ખેતરમાં સમયે સમયે પાક બદલવો પડે છે. જમીનની ફળદ્રુપતા વધારવા માટે કઠોળ અથવા કવર ક્રોપ્સ વાવવા જરૂરી છે. પાણી અને ખાતરનો બગાડ અટકાવવા માટે માઇક્રો-ઇરિગેશન પદ્ધતિ અપનાવવી જરૂરી છે.
એક યુનિટ કાર્બન ક્રેડિટનો અંદાજિત બજાર ભાવ
કાર્બન ક્રેડિટનું એક યુનિટ મેળવવા માટે એટલે કે એક મેટ્રિક ટન કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાતાવરણમાં જતો અટકાવવો અથવા જમીનમાં શોષવો પડે છે. તેની વૈશ્વિક સ્વેચ્છિક કાર્બન બજારમાં અત્યારે અંદાજિત કિંમત 5થી 15 ડૉલરની આસપાસની છે. પ્રોસેસિંગ કંપનીઓ વેરિફિકેશન અને ઓડિટ ખર્ચ કાપીને ખેડૂતને પ્રતિ એકર વાર્ષિક રૂ. ૩,૦૦૦ થી રૂ. ૧૫,૦૦૦ સુધીની સીધી ડિજિટલ ચૂકવણી કરે છે. આ ચૂકવણીનો આધાર ખેતરના કદ અને અપનાવેલી પદ્ધતિ પર છે.
પર્યાવરણ-અનુકૂળ ખેતી માટેનો ખર્ચ અને બચત
ઇકો-ફ્રેન્ડલી ખેતી અપનાવવાથી શરૂઆતમાં કેટલોક ખર્ચ થાય છે, પરંતુ ઉત્પાદન ખર્ચમાં ઘટાડો થવાથી લાંબા ગાળે બચત પણ થાય છે.
| પ્રક્રિયા / સાધન | પ્રારંભિક ખર્ચ (હાલનો ખર્ચ) | પર્યાવરણ-અનુકૂળ પદ્ધતિથી થતી અસર/બચત |
| રોપણી / વાવણી | ડાંગરની મજૂરો દ્વારા રોપણી: એકરદીઠ રૂ.૪,૦૦૦ – રૂ.૫,૦૦૦ | DSR પદ્ધતિથી વાવણી કરવાથી મજૂરી ખર્ચમાં ૬૦ ટકાથી ૭૦ ટકાની બચત. |
| પાકના અવશેષ મલ્ચિંગ | પરાળ સળગાવવાનો ખર્ચ: રૂ. શૂન્ય | મલ્ચર/હેપ્પી સીડર ભાડે લેવાનો એકરદીઠ ખર્ચ: રૂ.૧,૫૦૦ – રૂ.૨,૫૦૦ |
| સિંચાઈ અને ડીઝલ | પમ્પિંગ અને ડીઝલ ખર્ચ: ઊંચો | ટપક સિંચાઈથી ૪૦ ટકાપાણી અને વીજળી/ડીઝલની બચત. |
| રાસાયણિક ખાતર | ડીએપી/યૂરિયાનો વધુ વપરાશ | જૈવિક કચરો જમીનમાં ભળવાથી ખાતર ખર્ચમાં ૧૫-૨૦ ટકાનો ઘટાડો. |
પંજાબ અને હરિયાણાના ડાંગર પકવતા ખેડૂતોને પર્યાવરણ-અનુકૂળ પાકો માટે પ્રથમ કાર્બન ક્રેડિટ મળશે
પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ કૃષિ પદ્ધતિઓ અપનાવવા માટે નાના ખેડૂતોને પ્રોત્સાહિત કરવા માટેની સૌપ્રથમ પહેલમાં, પંજાબ અને હરિયાણાના ડાંગરના ખેડૂતોને સોમવારે કાર્બન ક્રેડિટ એનાયત કરવામાં આવી રહી છે. પંજાબ અને હરિયાણાના ૨,૫૦૦ થી વધુ નાના ખેડૂતોને ૨૦૧૯-૨૦૨૨ દરમિયાન સીધી વાવણી અને ઓછી ખેડ સાથેના અવશેષ સંચાલન જેવી પદ્ધતિઓ અપનાવવા માટે નાણાકીય પ્રોત્સાહનો મળશે, જે ઉત્સર્જન ઘટાડે છે અને જમીનમાં કાર્બનનો સંગ્રહ કરે છે. ૨૦૨૨ પછી કાર્બન ક્રેડિટ કાર્યક્રમમાં જોડાયેલા ખેડૂતો હાલમાં ઓડિટ હેઠળ છે, અને સ્થાનિક બિયારણ કંપની માહિકો અને યુએસ-સ્થિત ઇન્ડિગોના સંયુક્ત સાહસ ‘ગ્રો ઇન્ડિગો’ દ્વારા તેમની ક્રેડિટ ઇશ્યૂ અને વેચવામાં આવશે તેમ તેમને ચૂકવણી કરવામાં આવશે.
મોટાભાગના ખેડૂતોને રૂ. ૩,૦૦૦ થી રૂ. ૧૫,૦૦૦ ની વચ્ચે મળી રહ્યા છે. ક્રેડિટના સંપૂર્ણ વેચાણ પહેલાં, અમારા પોતાના ભંડોળમાંથી સંપૂર્ણ પારદર્શિતા સાથે ડિજિટલ રીતે ચૂકવણી કરવામાં આવી રહી છે. ખેડૂતોને કાર્બન ક્રેડિટ માટેની પ્રથમ ચૂકવણી સોમવારે પંજાબ એગ્રીકલ્ચરલ યુનિવર્સિટી, લુધિયાણા ખાતે એક કાર્યક્રમમાં ડિજિટલ રીતે રિલીઝ કરવામાં આવશે. રોપણીના બદલે ડાંગરની સીધી વાવણી કરવાથી હેક્ટર દીઠ ૧૪ લાખ લિટર પાણીની બચત થાય છે. તેમ જ પાકના અવશેષો સળગાવવામાં ઘટાડો થવાથી મુખ્ય વાયુ પ્રદૂષક ઘટે છે. કાર્બન ક્રેડિટનું પ્રથમ વિતરણ પંજાબ અને હરિયાણામાં આશરે ૩૦,૦૦૦ એકર જમીનને આવરી લે છે, જે ૫૦,૦૦૦ થી વધુ કાર્બન ક્રેડિટ ઉત્પન્ન કરે છે.
ભારતમાં પહેલીવાર, ખેડૂતને તેની જમીન ધરાવતા કાર્બન માટે ચૂકવણી કરવામાં આવી રહી છે. આનાથી નાના ખેડૂતોની આજીવિકા પર ટકાઉ રીતે સકારાત્મક અસર પડશે, અને અમે એવા પગલાં લાવવાનું ચાલુ રાખીશું જે ખેડૂતોને આબોહવા પરિવર્તનને કારણે ઊભી થતી મુશ્કેલીઓમાં મદદ કરશે. પંજાબ અને હરિયાણામાં ૧૦ લાખ એકરમાં ૧,૦૦૦,૦૦ થી વધુ ખેડૂતો સાથે ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓ પર જોડાયેલી છે, અને ખેડૂતોને આખરે વધુ પાણી વાપરતા ડાંગરના ઉત્પાદનમાંથી મકાઈના વાવેતર તરફ શિફ્ટ થવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવશે.
કાર્બન ક્રેડિટની ડિમાન્ડ કંપનીઓમાં વધારે
ખેડૂતો પાસેથી કાર્બન ક્રેડિટ એવા ઉદ્યોગો ખરીદી શકે છે, ખાસ કરીને એવિએશન (વિમાન ક્ષેત્ર), માઇનિંગ (ખનન) અથવા ખાતર ઉત્પાદકો, જેઓ તેમના વ્યવસાયના સ્વરૂપને કારણે તેમના કાર્બન ફૂટપ્રિન્ટ ઘટાડી શકવાની સ્થિતિમાં નથી. કૃષિ મંત્રાલયે ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓ અપનાવીને નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને કાર્બન ક્રેડિટના લાભો મેળવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવા સ્વેચ્છિક કાર્બન માર્કેટ માટે એક ફ્રેમવર્ક બહાર પાડ્યું છે. ભારતે ૨૦૨૫-૨૬ પાક વર્ષ (જુલાઈ-જૂન) માં આશરે ૧૫.૪ કરોડ ટન ડાંગરનું ઉત્પાદન કર્યું હતું, આમ ૧૪.૫ કરોડ ટનનું ઉત્પાદન કરનાર ચીનને પાછળ છોડીને વિશ્વમાં સૌથી મોટો ડાંગર ઉત્પાદક દેશ બન્યો છે. હરિયાળી ક્રાંતિ પછી અપનાવવામાં આવેલી સઘન ખેતી પદ્ધતિને કારણે જમીનની ફળદ્રુપતા ઝડપથી ઘટી છે. જો ડાંગરનું પરાળ સળગાવવામાં ન આવે અને તેને ફરીથી જમીનમાં ભેળવવામાં આવે તો જમીનમાં ઓર્ગેનિક કાર્બનનું પ્રમાણ વધે છે, જેથી ફળદ્રુપતા સુધરે છે.
Tags: Agritech Climate Change Interventions Carbon Credits Trading Agriculture Carbon Offsetting Indian Farmers Climate Friendly Farming Practices Climate resilient agriculture India Corporate Carbon Credit Buyers Aviation Crop Residue Management Solutions Direct Seeded Rice Water Saving Greenhouse Gas Reduction Farming Grow Indigo Mahyco Joint Venture Haryana Rice Cultivation Trends India Largest Rice Producer 2026 India Paddy Production Statistics 2026 Indian Express Business News 2026 Low Tillage Residue Management Ministry of Agriculture Carbon Framework Punjab Agricultural University Ludhiana Event Punjab Haryana Paddy Carbon Credits Punjab Paddy Farmers Digital Payment Rice Farmers Carbon Payout India Sandip Das Agriculture Article Shift From Rice To Maize Cultivation Smallholder Farmers Financial Incentive Smallholder Land Management Verra Soil Carbon Sequestration Farmers Soil Fertility Organic Carbon Soil Health Restoration India Stubble Burning Reduction Tech Sustainable agriculture India 2026 Usha Barwale Zehr Agriculture Verra Carbon Standard Protocol India Voluntary Carbon Market Agriculture India Water Efficient Paddy Cultivation ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ સમાચાર ગુજરાતી ઉષા બારવાલે ઝેહર નિવેદન એગ્રીટેક ક્લાઇમેટ સોલ્યુશન્સ એવિએશન માઇનિંગ કાર્બન ઓફસેટ ઓર્ગેનિક કાર્બન જમીન સુધારો કૃષિ ક્ષેત્રે કાર્બન ક્રેડિટ કૃષિ મંત્રાલય કાર્બન ફ્રેમવર્ક કોર્પોરેટ કાર્બન ક્રેડિટ ખરીદી ક્લાઇમેટ ચેન્જ કૃષિ ઉપાયો ખેડૂત આજીવિકા પ્રોત્સાહન ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઘટાડો કૃષિ ગ્રો ઇન્ડિગો માહિકો સાહસ જમીન કાર્બન સંગ્રહ પ્રોત્સાહન જમીન ફળદ્રુપતા સુધારો ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓ ભારત ડાંગર ખેડૂતો ડિજિટલ ચૂકવણી ડાયરેક્ટ સીડેડ રાઇસ ખેતી નાના ખેડૂતો કાર્બન કમાણી નો ટિલેજ ફાર્મિંગ ભારત પંજાબ એગ્રીકલ્ચરલ યુનિવર્સિટી લુધિયાણા પંજાબ ખેડૂત ન્યૂઝ ૨૦૨૬ પંજાબ હરિયાણા કાર્બન ક્રેડિટ પરાળ ન સળગાવવાની પદ્ધતિ પર્યાવરણ અનુકૂળ ડાંગર વાવેતર પાક અવશેષ સંચાલન ૨૦૨૬ પાણી બચત ડાંગર વાવેતર ભારત ચીન ડાંગર ઉત્પાદન ભારત ડાંગર ઉત્પાદન ૨૦૨૬ ભારતમાં વોલન્ટરી કાર્બન માર્કેટ મકાઈ વાવેતર પ્રોત્સાહન વેર્રા કાર્બન સ્ટાન્ડર્ડ પ્રોટોકોલ સંદીપ દાસ કૃષિ સમાચાર હરિયાણા ડાંગર ઉત્પાદકો
