કરમની કઠણાઈ તો જુઓ, ભારતની જાહેર નીતિઓ જ જાહેર હિત વિરુદ્ધ
કરમની કઠણાઈ તો જુઓ, ભારતની જાહેર નીતિઓ જ જાહેર હિત વિરુદ્ધ
ધિરાણ માટેની અનેક એપ્લિકેશનો દ્વારા ગ્રાહકોને તેમની ક્ષમતા કરતા વધુ લોન આપીને દેવાના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાવવામાં આવ્યા છે
ભારત આગામી દાયકાઓમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવા માંગતું હોય, તો જાહેર હિત એ માત્ર કાગળ પરની વાતો નહીં, પરંતુ દરેક સંસ્થાની નીતિ ઘડતર, અમલીકરણ અને જવાબદેહીનું મૂળ સંચાલન સૂત્ર બનવું જોઈએ
ભારતીય વીમા નિયામક ઈરડાઈએ 23મી સપ્ટેમ્બરે વીમા વિતરણના માળખામાં મોટા ફેરફારો કરવાનો પ્રસ્તાવ રજૂ કરીને વીમા કંપનીઓના વધતા ખર્ચ પર લગામ લગાવવાનો, પ્રોડક્ટ-લિંક્ડ કમિશનની મર્યાદા પુનઃસ્થાપિત કરવાનો, એજન્ટ તથા ડિસ્ટ્રિબ્યુટરના વળતરમાં પારદર્શિતા લાવવાનો, મિસ-સેલિંગ-ખોટી માહિતી આપી વેચાયેલી પોલિસીના કિસ્સામાં કમિશન પાછું ખેંચવાનો તેમજ લોન સાથે વીમાનું બંડલિંગ અટકાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
પરંતુ, વર્ષ ૨૦૨૩માં જ્યારે ઇરડાઈએ મોટાભાગની કમિશન કેપ દૂર કરી હતી, ત્યારે વીમા ક્ષેત્રે વિતરણ ખર્ચમાં તીવ્ર વધારો થયો હતો. પ્રશ્ન એ થાય છે કે ગ્રાહક દ્વારા ભરવામાં આવતા પ્રીમિયમમાંથી કેટલો હિસ્સો વાસ્તવિક સિક્યોરિટી કે વીમા માટે જાય છે અને કેટલો હિસ્સો તેને વેચવા માટે વપરાય છે? અત્યારે ઇરડાઈએ મૂકેલો નવો પ્રસ્તાવ આ અસંતુલનને સુધારવાનો પ્રયાસ છે. આ ઘટનાક્રમ ભારતમાં પબ્લિક પોલીસી (જાહેર નીતિઓ) અને પબ્લિક ઈન્ટરેસ્ટ (જાહેર હિત) વચ્ચેના તફાવત પર ગંભીર સવાલો ઊભા કરે છે. ઘણીવાર કોઈ નિયમ કાયદેસર હોય, ઉદ્યોગ તેનું પાલન કરતો હોય અને નફો પણ કમાતો હોય, છતાં તે સામાન્ય જનતાના હિતમાં નિષ્ફળ નીવડે છે.
અર્થશાસ્ત્રી દેબાશિસ બાસુના વિશ્લેષણ અનુસાર ભારતમાં જાહેર હિત ત્રણ મુખ્ય રીતે પ્રભાવિત કે નબળું પડે છે. એક, જાહેર હિતની નીતિઓ તૈયાર કરવામાં જ મૂળભૂત ખામીઓ રહી જાય છે. આ નીતિ તૈયાર કરવામાં જેમ વીમા ક્ષેત્રમાં ગ્રાહક કરતાં વિતરકો અને કંપનીઓનું પલ્લુ ભારે રહ્યું હતું. બીજું, ડિજિટલ લેન્ડિંગ (ડિજિટલ ધિરાણ)માં પણ આ જ પ્રકારે નીતિ તૈયાર કરવામાં આવી હોવાનું મળ્યું છે. ‘મનીલાઇફ ફાઉન્ડેશન’ ના અભ્યાસ મુજબ, ધિરાણ માટેની અનેક એપ્લિકેશનો દ્વારા ગ્રાહકોને તેમની ક્ષમતા કરતા વધુ લોન આપીને દેવાના ચક્રવ્યૂહમાં ફસાવવામાં આવ્યા છે. તેમાં વ્યાજ દર વાર્ષિક ૩૬૫ ટકા સુધી પહોંચી જતા હતા. બેંકિંગ કે વીમા જેવા સંગઠિત ક્ષેત્રો પાસે નીતિઓને પ્રભાવિત કરવાની ક્ષમતા છે, જ્યારે સામાન્ય ગ્રાહક અસંગઠિત અને માહિતીના અભાવથી પીડાય છે. નીતિ જો આ અસંતુલન દૂર ન કરે તો નીતિ પોતે જ સમસ્યા બની જાય છે.
નીતિના અમલીકરણ વખતે ખાનગી હિતોનો કબજો
ઘણીવાર મૂળ નીતિ સારી હોય છે, પરંતુ તેના અમલીકરણમાં પક્ષપાત, ભ્રષ્ટાચાર કે મોટા ખેલાડીઓ દ્વારા નિયમોનો દુરુપયોગ થાય છે. ભૂતકાળમાં લાઇસન્સ રાજ, કોલસા બ્લોક અને 2G સ્પેક્ટ્રમની ફાળવણી તેમજ શહેરી જમીન ઉપયોગના નિયમોના દુરુપયોગ આના ઉદાહરણો છે. બેંકોની એનપીએ-ફસાયેલી મૂડીની સમસ્યા પણ ખોટી રીતે અપાયેલી લોન અને રિકવરીના અભાવનું પરિણામ હતી, જેનો બોજ અંતે કરદાતાઓ અને થાપણદારો પર પડ્યો હતો.
ગ્રાહકો કે નાગરિકોના રક્ષણ માટે બનેલી સંસ્થાઓનું નબળું પડવું
ત્રીજી પરિસ્થિતિમાં સંસ્થાની રચના યોગ્ય હોય છે, પરંતુ સમય જતાં તેને સત્તા કે પ્રભાવ દ્વારા નબળી પાડવામાં આવે છે. માહિતી અધિકારનાો કાયદો નાગરિકોને સત્તા આપવા માટે હતો. પરંતુ ખાલી જગ્યાઓ અને વિલંબથી તેની ધાર બુઠ્ઠી થઈ ગઈ છે. તેવી જ રીતે, સેબી-સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા જેવા માર્કેટ રેગ્યુલેટર માટે પણ હિતોના સંઘર્ષના નિયમો સ્વૈચ્છિક રહેવા સામે સવાલો ઉઠ્યા છે.
ઇરડાઈનો નવો ચર્ચાસ્પદ પ્રસ્તાવ એ વાતની કસોટી છે કે શું નિયામક સંસ્થા ખાનગી હિતોમાંથી બહાર આવીને ફરીથી જાહેર હિતને પ્રાધાન્ય આપી શકે છે કે નહીં. જો ભારત આગામી દાયકાઓમાં વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવા માંગતું હોય, તો જાહેર હિત એ માત્ર કાગળ પરની વાતો નહીં, પરંતુ દરેક સંસ્થાની નીતિ ઘડતર, અમલીકરણ અને જવાબદેહીનું મૂળ સંચાલન સૂત્ર પણ બનવું જ જોઈએ.
Tags: Consumer rights financial market corporate governance India Debashis Basu article Developed India vision 2047 Digital credit limits report Digital lending regulation India Economic policymaking India Financial regulators transparency Financial sector reforms India Indian insurance market updates Indian public policy analysis Insurance Agent Commission Rules Insurance commission cap IRDAI Insurance distribution cost Insurance mis selling rules IRDAI chairman reforms IRDAI insurance guidelines IRDAI proposals 2026 IRDAI regulatory discussion paper Land use policy urban India Loan bundling restriction Moneylife Foundation study Policy design and public interest Policy implementation flaws Policy making in India Public interest vs private interest Public sector bank NPA history Regulatory capture India Regulatory governance India Reserve Bank of India consumer protection RTI Act implementation challenges SEBI conflict of interest code Wealth management regulation આર્થિક નીતિઓ ભારત ઇરડાઈ નવા નિયમો 2026 ઇરડાઈ પ્રસ્તાવિત ફેરફારો ઈન્સ્યોરન્સ રેગ્યુલેટરી સમાચાર ગ્રાહક અધિકાર ભારત ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદા જાહેર હિત અને જાહેર નીતિ જાહેર હિત વિરુદ્ધ ખાનગી હિત ડિજિટલ લેન્ડિંગ નિયમો દેબાશિસ બાસુ વિશ્લેષણ નાણાકીય ક્ષેત્રના સુધારા નાણાકીય સાક્ષરતા ભારત નિયમનકારી સંસ્થાઓની ભૂમિકા નીતિ અમલીકરણ સવાલ નીતિ ઘડતરમાં ખામીઓ પોલિસી હોલ્ડર્સ સુરક્ષા બિઝનેસ સમાચાર ગુજરાતી બેંકિંગ ક્ષેત્ર એનપીએ ભારતીય અર્થતંત્ર સમાચાર ભારતીય વીમા ક્ષેત્ર અપડેટ્સ માહિતિ અધિકાર કાયદો આરટીઆઈ મિસ સેલિંગ અટકાવવાના નિયમો રિઝર્વ બેંક અને ડિજિટલ લોન લોન અને વીમા બંડલિંગ વિકસિત ભારત વિઝન વીમા એજન્ટ વળતર નિયમો વીમા કમિશન મર્યાદા વીમા નિયમનકારી અને વિકાસ પ્રાધિકરણ વીમા પ્રીમિયમ અને કમિશન શહેરી જમીન નીતિ શેર બજાર અને વીમા સમાચાર સરકારી નીતિઓનું વિશ્લેષણ સેબી હિતોનો સંઘર્ષ
