એલન મસ્ક વિ. મુકેશ અંબાણી: જીયો પ્લેટફોર્મ્સના IPO પહેલાં શા માટે રિયલાઇન્સ અને અંબાણી મસ્કના નિશાના પર છે?

વિશ્વના સૌથી ધનિક વ્યક્તિ અને ટેસ્લા તેમજ સ્પેસએક્સના સીઇઓ એલન મસ્ક અને ભારતના સૌથી ધનિક ઉદ્યોગપતિ તથા રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝના ચેરમેન મુકેશ અંબાણી વચ્ચેનો વ્યાપારી સંઘર્ષ હવે સીધો અને જાહેર બની ગયો છે. રિલાયન્સની ટેલિકોમ અને ડિજિટલ શાખા જીયો પ્લેટફોર્મ્સનો પ્રારંભિક જાહેર ભરણો (IPO) બજારમાં આવી રહ્યો છે ત્યારે જ એલન મસ્ક દ્વારા રિલાયન્સ અને અંબાણી પરિવાર પર સોશિયલ મીડિયા પર સીધા પ્રહારો કરવામાં આવી રહ્યા છે.

મસ્કે ભારત સરકારને આડકતરી રીતે નિશાન બનાવીને મુકેશ અંબાણીને મજાકમાં “પ્રાઇમ મિનિસ્ટર અંબાણી” કહ્યા હતા અને રિલાયન્સ સમર્થિત કંપનીઓ દ્વારા શાસક પક્ષ ભાજપને આપવામાં આવેલા રાજકીય દાનના આંકડા પણ સોશિયલ મીડિયા પર શેર કર્યા હતા. બજારના નિષ્ણાતો અને વૈશ્વિક મીડિયા રિપોર્ટ્સ આ પ્રહારો પાછળના મુખ્ય વિગતવાર કારણો અને બિઝનેસ હરીફાઈનું વિશ્લેષણ નીચે મુજબ દર્શાવે છે.

પ્રહારો પાછળનું મુખ્ય કારણ: સેટેલાઇટ ઇન્ટરનેટ સ્પ્રેક્ટ્રમ

સ્ટારલિંક (Starlink): સ્પેસએક્સની સેટેલાઇટ શાખા સ્ટારલિંક ભારતીય બજારમાં પ્રવેશવા આતુર છે અને તે માટે સુરક્ષા મંજૂરીઓ અને સ્પેક્ટ્રમ ફાળવણીની રાહ જોઈ રહી છે. બીજીતરફ જીયો પણ પોતાની સેટેલાઇટ બ્રોડબેન્ડ સેવાઓ લૉન્ચ કરવા માટે સુરક્ષા મંજૂરીઓની અંતિમ પ્રક્રિયામાં છે. એલન મસ્ક ઈચ્છતા હતા કે ભારતમાં સેટેલાઇટ સ્પેક્ટ્રમની ફાળવણી વૈશ્વિક ધોરણો મુજબ ‘એડમિનિસ્ટ્રેટિવ એલોકેશન’ (સીધી ફાળવણી) દ્વારા થાય. જ્યારે મુકેશ અંબાણીની જીયોએ માંગ કરી હતી કે ભારતીય ટેલિકોમ પ્લેયર્સ માટે સમાન તકો  જાળવવા માટે સ્પેક્ટ્રમની હરાજી થવી જોઈએ. મસ્ક માને છે કે જીયો ભારતીય નીતિઓને પોતાના ફાયદા માટે પ્રભાવિત કરી રહ્યું છે.

જીયો પ્લેટફોર્મ્સનો  પબ્લિક ઇસ્યૂ  અને $106 બિલિયનનું તોતિંગ મૂલ્યાંકન

જીયો પ્લેટફોર્મ્સ પોતાના આઈપીઓ દ્વારા અંદાજે $106 બિલિયન (અંદાજે ₹૮.૮ લાખ કરોડથી વધુ) નું મૂલ્યાંકન લક્ષ્યાંકિત કરી રહ્યું છે. આઈપીઓ માટે ₹૧,૦૬૫ થી ₹૧,૧૧૯ ની પ્રાઇસ બેન્ડ નક્કી કરવામાં આવી છે અને કંપની ટૂંક સમયમાં જ પ્રાઈમરી માર્કેટમાં  ધમાકેદાર પ્રવેશ કરશે. સ્ટારલિંક હજુ સુધી ભારતમાં તેની કિંમતો, મૂલ્યાંકન કે સત્તાવાર લૉન્ચની તારીખો સ્પષ્ટ કરી શક્યું નથી, જ્યારે જીયો પાસે સ્થાનિક બજાર અને કરોડો ગ્રાહકોનું વિશાળ નેટવર્ક પહેલેથી જ ઉપલબ્ધ છે.

એકાધિકાર સ્થાપવાની વ્યૂહરચના અને ‘કેન્યા મોડેલ’

બજાર વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ, આ બંને દિગ્ગજો પોતાના ક્ષેત્રમાં એકાધિકાર-મોનોપોલી વર્ચસ્વ સ્થાપવા માટે જાણીતા છે. નિષ્ણાતો આફ્રિકાના કેન્યાનો દાખલો આપે છે, જ્યાં સ્ટારલિંકે સ્થાનિક ટેલિકોમ કંપની (સફારીકોમ) સાથે આકરી સ્પર્ધા કરી હતી. સ્થાનિક ટેલિકોમ કંપનીઓએ સરકાર પાસે સ્ટારલિંક પર નિયંત્રણો મૂકવા માંગ કરી હતી, પરંતુ મસ્કે એન્ટ્રી કરીને માર્કેટમાં મોટો હિસ્સો કબજે કર્યો હતો. મસ્ક ભારતમાં પણ સ્ટારલિંકની મોનોપોલી અથવા વહેલો પ્રવેશ ઈચ્છે છે, પરંતુ ભારત જેવા વિશાળ બજારમાં મુકેશ અંબાણીનું જીયો સૌથી મોટો મજબૂત ખડક બનીને ઊભું છે. જીયો ભારતીય ગ્રાહકોની માનસિકતા અને સ્થાનિક નિયમોને ખૂબ સારી રીતે સમજે છે.

અંતિમ અવલોકન

એલન મસ્ક દ્વારા રિલાયન્સ અને અંબાણી પર કરવામાં આવી રહેલા હુમલા એ કોઈ વ્યક્તિગત દ્વેષ નથી પરંતુ ભારતના ભાવિ ડિજિટલ અને સેટેલાઇટ બજાર પર વર્ચસ્વ મેળવવાની બે વૈશ્વિક મનોપોલીઓ વચ્ચેની તીવ્ર વ્યાપારી લડાઈ છે. જીયો પ્લેટફોર્મ્સનો આઈપીઓ ભારતીય બજારમાં રિલાયન્સની સ્થિતિ વધુ મજબૂત કરશે, જે સ્ટારલિંક માટે ભારતમાં પગપેસારો કરવો અઘરો બનાવી શકે છે.