બેંક શાખાઓ વધારાના દસ્તાવેજો માંગીને મૃતકના પરિવારજનોને મહિનાઓ સુધી ધક્કા ખવડાવતી બેન્કો

મૃતકના પૈસા ઉપાડવા જતાં સ્વજનો પાસે વધારાના દસ્તાવેજો માગી માગીને મૃતકના પરિવારજનોને મહિનાઓ સુધી ધક્કા ખવડાવતી બેન્કો: કાયદાઓ છે પરતું અમલ કરવામાં ગલ્લાંતલ્લાં

ભારતના નાણાકીય ક્ષેત્રમાં નિયમો કે કાયદાઓની કોઈ અછત નથી, પરંતુ સમસ્યા એવી સિસ્ટમની છે જ્યાં અધિકારીઓ વિવેકબુદ્ધિ વાપરીને સાચા કેસોનો ઝડપી નિકાલ લાવી શકે અને પરિણામોની જવાબદારી સ્વીકારે

છેતરપિંડી અને કાયદાકીય દાવપેચથી બચવા માટે નિયમનકારો જટિલ નિયમો તો બનાવે છે, પરંતુ જમીની સ્તરે સામાન્ય નાગરિકોને પડતી હાલાકી પર કોઈ ધ્યાન અપાતું નથી. દરેક મધ્યસ્થી અને સંસ્થા પોતાના બચાવ માટે નવા દસ્તાવેજો અને વેરિફિકેશન ઉમેરતી જાય છે, જેના પરિણામે પ્રામાણિક નાગરિકો પીસાય છે અને સિસ્ટમની સુસ્તીને કારણે લોકો પોતાના જ હકના નાણાં માટે દર-દર ભટકવા મજબૂર બને છે.

મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ટ્રાન્સમિશનમાં ૯૩ વર્ષના વૃદ્ધની પરેશાની

ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ એન. કાલેના ૮૬ વર્ષીય માતાના અવસાન બાદ, તેમના ૯૩ વર્ષીય પિતા સાથે સંયુક્ત રીતે ધરાવતા મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાંથી માત્ર મૃતકનું નામ કમી કરાવવાની સામાન્ય પ્રક્રિયા પણ સરકારી અને સંસ્થાકીય જડતાનો ભોગ બન્યો છે.

ખર્ચ અને સમયનો વ્યય: CAMS અને KFintech જેવા રજિસ્ટ્રાર પાસે કોમન ફોર્મ હોવા છતાં, દરેક મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમ માટે અલગ અરજી, PAN, આધાર, KYC અને બેંકની વિગતો આપવી પડી હતી. ૯૩ વર્ષીય પિતા સહી કરી શકતા ન હોવાથી મેડિકલ સર્ટિફિકેટ હોવા છતાં દરેક અંગૂઠાના નિશાનને બેંક અથવા નોટરી દ્વારા અલગ-અલગ પ્રમાણિત કરાવવા પડ્યા, જેનો માત્ર વેરિફિકેશન ખર્ચ જ રૂ. ૨૦,૦૦૦થી ૩૦,૦૦૦ જેટલો થયો હતો.

માત્ર ૧ રૂપિયા ની શંકાસ્પદ ક્રેડિટ માટે પણ બેંકો અને પોલીસ આખું બેંક ખાતું ડેબિટ-ફ્રીઝ કરી દે છે, જેનાથી નિર્દોષ વ્યક્તિનો પગાર, બચત અને રોજિંદા વ્યવહારો અટકી પડે છે.

SEBI ના નિયમોની મર્યાદા: SEBIનું જાન્યુઆરી ૨૦૨૪ નું ડેથ-રિપોર્ટિંગ મિકેનિઝમ સંયુક્ત ક્લેમની સુવિધા આપતું નથી, જ્યારે જુલાઈ ૨૦૨૬ નો પરિપત્ર માત્ર ત્યારે જ લાગુ પડે છે જ્યારે તમામ હોલ્ડર્સ મૃત્યુ પામ્યા હોય. જીવિત જોઈન્ટ-હોલ્ડર માટે કોઈ સરળ વ્યવસ્થા ન હોવાથી વૃદ્ધોને ભારે હાલાકી ભોગવવી પડે છે.

બેંક ડિપોઝિટ અને લોકર ક્લેમમાં RBI ના આદેશોનું ઉલ્લંઘન

સ્પષ્ટ નિયમો છતાં હેરાનગતિ: રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI)ના સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ ના નિર્દેશો મુજબ, જ્યાં નોમિની અથવા સર્વાઈવરશિપ ક્લોઝ હોય ત્યાં બેંકો સક્સેશન સર્ટિફિકેટ કે પ્રોબેટની માંગણી કરી શકે નહીં અને સંપૂર્ણ દસ્તાવેજો મળ્યાના ૧૫ દિવસમાં ક્લેમ સેટલ કરવો ફરજિયાત છે.  નિયમો હોવા છતાં બેંક શાખાઓ મનસ્વી રીતે વધારાના દસ્તાવેજો માંગીને મૃતકના પરિવારજનોને મહિનાઓ સુધી ધક્કા ખવડાવે છે.

રોકાણકાર શિક્ષણ અને સુરક્ષા નિધિની અત્યંત ધીમી કામગીરી

CAG ઓડિટના ચોંકાવનારા આંકડા: કોમ્પ્ટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ (CAG) ના ૨૦૨૫ના ઓડિટ અહેવાલ મુજબ, માર્ચ ૨૦૨૩ સુધીમાં મંજૂર કરાયેલા ૩૭,૦૬૦ ક્લેમમાંથી માત્ર ૧,૪૩૩માંથી ૩.૮૭ ટકા ક્લેમ જ નિર્ધારિત ૬૦ દિવસમાં ઉકેલાયા હતા. બીજીતરફ ૭૬ ટકાથી વધુ કેસોમાં ૧૮૦ દિવસથી વધુ સમય લાગ્યો હતો. કુલ ૫૬,૬૮૯ રદ કરાયેલા ક્લેમમાંથી ૬૫.૬૨ ટકા કેસોમાં અરજી શા માટે રદ કરાઈ તેનું કોઈ કારણ જ રેકોર્ડ પર નહોતું. ઉપરાંત, બંધ થઈ ગયેલી કંપનીઓના ૪.૩૦ કરોડ રૂપિયા ના ડિવિડન્ડ વેરિફિકેશનના અભાવે ફસાયેલા પડ્યા છે.

સાયબર ફ્રોડના નામે આખા બેંક ખાતા ફ્રીઝ કરવાની આડેધડ નીતિ

એક રૂપિયાની શંકાસ્પદ લેવડદેવડમાં આખું ખાતું બંધ: દિલ્હી પોલીસના IFSO વિભાગના DCP અન્યેશ રોયના જણાવ્યા મુજબ, સાયબર ફ્રોડના નાણાં ચોથા કે પાંચમા લેયરમાં નિર્દોષ વેપારીઓ કે નાગરિકોના ખાતામાં જમા થાય છે. માત્ર ૧ રૂપિયા ની શંકાસ્પદ ક્રેડિટ માટે પણ બેંકો અને પોલીસ આખું બેંક ખાતું ડેબિટ-ફ્રીઝ કરી દે છે, જેનાથી નિર્દોષ વ્યક્તિનો પગાર, બચત અને રોજિંદા વ્યવહારો અટકી પડે છે.

• કોર્ટ અને RBI નો હસ્તક્ષેપ: ઓગસ્ટ ૨૦૨૬ માં રાજસ્થાન હાઈકોર્ટે આડેધડ ખાતા ફ્રીઝ કરવા સામે લાલ આંખ કરી હતી અને ૪ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૬ ના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે RBI ને SOP બનાવવા આદેશ આપ્યો હતો. RBI ના સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૬ ના ડ્રાફ્ટ મુજબ ટેમ્પરરી હોલ્ડ વધુમાં વધુ ૬૦ દિવસ રાખી શકાશે, પરંતુ તે ૧ એપ્રિલ, ૨૦૨૭ થી અમલમાં આવવાનું હોવાથી ત્યાં સુધી નાગરિકોની હાલાકી યથાવત છે.

ઉકેલ અને ભવિષ્યનો માર્ગ: ટેકનોલોજી અને જવાબદારીનો સમન્વય

મહારાષ્ટ્ર FDAનું સફળ મોડેલ: અધિકારી તુકારામ મુંઢેના નેતૃત્વમાં મહારાષ્ટ્ર ફૂડ એન્ડ ડ્રગ એડમિનિસ્ટ્રેશન (FDA) એ આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ આધારિત ફરિયાદ નિવારણ સિસ્ટમ વિકસાવી છે, જેમાં ૪૮ કલાકમાં ઓટોમેટિક એસ્કેલેશન થાય છે અને અધિકારીઓની જવાબદારી નક્કી થાય છે.

અનક્લેમ્ડ એસેટ્સ પોર્ટલનું એકીકરણ: નાણાં મંત્રાલયે મે ૨૦૨૬ માં લોન્ચ કરેલું પોર્ટલ હાલમાં માત્ર અલગ-અલગ રેગ્યુલેટર્સની વેબસાઈટ પર રીડાયરેક્ટ કરતું ‘લેન્ડિંગ પેજ’ બનીને રહી ગયું છે. જો RBI, SEBI, IEPF અને નાણાં મંત્રાલય આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સનો  ઉપયોગ કરીને એક કેન્દ્રીયકૃત, સર્ચેબલ ડેટાબેઝ બનાવે અને વિલંબ બદલ અધિકારીઓની જવાબદારી નક્કી કરે, તો દસ્તાવેજોના પુનરાવર્તન અને નાગરિકોની હાલાકીનો કાયમી અંત આવી શકે છે.