બેંક ખાતું નથી ચિંતા ન કરો: RBIના નવા ‘ડોમેસ્ટિક મની ટ્રાન્સફર’ નિયમોથી રોકડ મોકલવી અને મેળવવી સરળ-સલામત
બેંક ખાતું નથી તો પણ ચિંતા નહીં: RBIના નવા ‘ડોમેસ્ટિક મની ટ્રાન્સફર’ નિયમોથી રોકડ મોકલવી અને મેળવવી બની સુરક્ષિત અને સરળ
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ દેશમાં સ્થાનિક નાણાં ટ્રાન્સફર (Domestic Money Transfer – DMT) સંબંધિત જૂના નિયમોને એકત્રિત કરીને એક નવો અને સંકલિત માળખાકીય આદેશ જારી કરવામાં આવ્યો છે. જે લોકો પાસે પોતાનું બેંક ખાતું નથી અથવા જેઓ નિયમિત બેંકિંગ સેવાઓથી વંચિત છે, તેમના માટે રોકડ દ્વારા નાણાં મોકલવા અને મેળવવાની પ્રક્રિયાને વધુ પારદર્શક અને સુરક્ષિત બનાવવાના હેતુથી આ પગલું લેવામાં આવ્યું છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ ૧૧ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ ના રોજ ‘રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (ડોમેસ્ટિક મની ટ્રાન્સફર) ડાયરેક્શન્સ, ૨૦૨૬’ (RBI/DPSS/2026-27/476 | CO.DPSS.POLC.No.S843/02-27-
જૂના પરિપત્રોનું એકત્રીકરણ: પેમેન્ટ એન્ડ સેટલમેન્ટ સિસ્ટમ્સ એક્ટ, ૨૦૦૭ની કલમ ૧૮ અને કલમ ૧૦(૨) હેઠળ જારી કરાયેલા આ આદેશથી ૫ ઓક્ટોબર, ૨૦૧૧ અને ૨૪ જુલાઈ, ૨૦૨૪ના જૂના પરિપત્રોને રદ કરીને તમામ નિયમોને એક જ દસ્તાવેજમાં સમાવી લેવાયા છે.
કઈ સંસ્થાઓને લાગુ પડશે: આ નિયમો તમામ શિડ્યુલ્ડ કોમર્શિયલ બેંકો, પ્રાદેશિક ગ્રામીણ બેંકો (RRBs), અર્બન કો-ઓપરેટિવ બેંકો, સ્ટેટ અને ડિસ્ટ્રિક્ટ સેન્ટ્રલ કો-ઓપરેટિવ બેંકો તેમજ અધિકૃત પેમેન્ટ સિસ્ટમ ઓપરેટર્સ (નોન-બેંક સહિત) ને લાગુ પડે છે. (નોંધ: કાર્ડ-ટુ-કાર્ડ ટ્રાન્સફરને આ નિયમોમાંથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે).
નાણાં મોકલવા અને મેળવવાની મર્યાદા
RBI એ નાણાં ટ્રાન્સફરની મર્યાદામાં કોઈ મોટો ફેરફાર કરવાને બદલે વર્તમાન મર્યાદાઓને સ્પષ્ટ કરી છે:
| સેવાનો પ્રકાર | માધ્યમ (Channel) | એક વ્યવહારની મહત્તમ મર્યાદા | માસિક મહત્તમ મર્યાદા | મુખ્ય શરતો અને KYC નિયમો |
| રોકડ જમા કરીને ટ્રાન્સફર (Cash Pay-in) | બેંક શાખા (NEFT દ્વારા) | રૂ.૫૦,૦૦૦ | કોઈ અલગ માસિક મર્યાદા ઉલ્લેખિત નથી (વ્યવહાર દીઠ રૂ.૫૦,૦૦૦ | વોક-ઈન ગ્રાહકો (ખાતું ન હોય તેવા) પણ લાભ લઈ શકે છે. |
| રોકડ જમા કરીને ટ્રાન્સફર (Cash Pay-in) | બિઝનેસ કોરસ્પોન્ડન્ટ (BC) / ATM | રૂ. ૫,૦૦૦ | ₹૨૫,૦૦૦ (મોકલનાર દીઠ) | વેરિફાઈડ મોબાઈલ નંબર, સેલ્ફ-સર્ટિફાઈડ OVD (KYC) અને OTP (AFA) ફરજિયાત. |
| રોકડ ઉપાડ / પ્રાપ્તિ (Cash Pay-out) | ATM / બિઝનેસ કોરસ્પોન્ડન્ટ (BC) | રૂ. ૧૦,૦૦૦ | રૂ.૨૫,૦૦૦ (મેળવનાર દીઠ) | બેંક ખાતામાંથી મોકલેલા નાણાં ખાતા વગરનો વ્યક્તિ રોકડમાં લઈ શકે; મોકલનાર બેંકે તેનું નામ-સરનામું નોંધવું ફરજિયાત. |
નિર્ણયથી કોને, કેટલો અને કેવી રીતે ફાયદો થશે?
આ નિયમો ખાસ કરીને એવા વર્ગ માટે આશીર્વાદરૂપ છે જેઓ રોજગારી અર્થે એક શહેરથી બીજા શહેરમાં સ્થળાંતર કરે છે અથવા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં રહે છે જ્યાં બેંક શાખાઓની સુવિધા મર્યાદિત છે. શહેરોમાં કામ કરતા ઘણા મજૂરો પાસે સ્થાનિક સરનામાના પુરાવા ન હોવાથી બેંક ખાતું હોતું નથી. તેઓ પોતાના વેતનની રોકડ રકમ નજીકના ‘બિઝનેસ કોરસ્પોન્ડન્ટ’ (મિની બેંક/ગ્રાહક સેવા કેન્દ્ર) અથવા બેંક શાખામાં જઈને સીધી પોતાના વતનમાં રહેતા પરિવારના બેંક ખાતામાં જમા કરાવી શકે છે. સુરતના ટેક્સટાઈલ માર્કેટમાં કામ કરતા રમેશભાઈ પાસે પોતાનું બેંક ખાતું નથી. તેઓ મહિનાના અંતે રૂ. ૧૫,૦૦૦ની બચત પોતાના ગામડે રહેતા પિતાના બેંક ખાતામાં મોકલવા માંગે છે. રમેશભાઈ નજીકના બિઝનેસ કોરસ્પોન્ડન્ટ પાસે જઈને પોતાના મોબાઈલ નંબર અને આધાર કાર્ડનું ઓવીડીના માધ્યમથી રજિસ્ટ્રેશન કરાવી રૂ.૫,૦૦૦ના ત્રણ હપ્તામાં કુલ રૂ.૧૫,૦૦૦ મોકલી શકે છે. આ રીતે મહિને વધુમાં વધુ રૂ. ૨૫,૦૦૦ મોકલી શકાય છે. પિતાના ખાતામાં રિયલ-ટાઈમ નાણાં મોકલી શકે છે. જો તેમણે એકસાથે રૂ. ૪૦,૦૦૦ મોકલવા હોય, તો તેઓ કોઈપણ બેંક શાખામાં જઈને NEFT દ્વારા રૂ.૫૦,૦૦૦ સુધીની રોકડ સીધી ટ્રાન્સફર કરી શકો છો.
બેંક ખાતું ન ધરાવતા ગ્રામીણ પરિવારો અને વૃદ્ધો
કેવી રીતે ફાયદો થશે: જો શહેરમાં રહેતા વ્યક્તિ પાસે બેંક ખાતું હોય, પરંતુ ગામડે રહેતા માતા-પિતા કે સંબંધી પાસે બેંક ખાતું ન હોય, તો પણ તેઓ ‘કેશ પે-આઉટ’ સુવિધા દ્વારા રોકડ રકમ મેળવી શકે છે. અમદાવાદમાં નોકરી કરતા નેહાબેન પોતાના ગામડે રહેતા દાદીને દર મહિને રૂ. ૮,૦૦૦ ખર્ચ માટે મોકલવા માંગે છે, પરંતુ દાદી પાસે બેંક ખાતું નથી. નેહાબેન પોતાના બેંક ખાતામાંથી આ સુવિધા હેઠળ નાણાં ટ્રાન્સફર કરશે. દાદી ગામના બિઝનેસ કોરસ્પોન્ડન્ટ અથવા અધિકૃત એટીએમ-ઓટો ટેલરિંગ મશીન પર જઈને એક જ વ્યવહારમાં રૂ. ૮,૦૦૦- મહત્તમ રૂ. ૧૦,૦૦૦ની મર્યાદા હોવાથી રોકડા મેળવી શકશે. આ રીતે તેઓ મહિનામાં કુલ રૂ. ૨૫,૦૦૦ સુધીની રોકડ મેળવી શકે છે.
નાના વેપારીઓ અને તાત્કાલિક નાણાંની જરૂરિયાત ધરાવતા લોકો
કેવી રીતે ફાયદો થશે: દરેક વ્યવહાર રિયલ-ટાઈમ (તાત્કાલિક) અથવા લગભગ રિયલ-ટાઈમ પ્રોસેસ થવો ફરજિયાત હોવાથી નાણાં અટવાવાની શક્યતા રહેતી નથી. વધુમાં, બેંકો અને નોન-બેંક સંસ્થાઓ ગ્રાહકોને આ સેવાનો વધુ ઉપયોગ કરવા પ્રોત્સાહિત કરવા માટે વ્યાજબી ચાર્જ જ વસૂલી શકશે.
છેતરપિંડી રોકવા માટે RBIના કડક સુરક્ષા નિયમો
રોકડ આધારિત વ્યવહારોનો દુરુપયોગ અને મની લોન્ડરિંગ અટકાવવા રીઝર્વ બેન્કે નીચે મુજબની જોગવાઈઓ કરી છે. બેંકોએ વ્યવહારોની આવર્તન-ફ્રિક્વન્સી તપાસવી પડશે. કોઈ એક ખાતામાં અચાનક રોકડ જમા થવાનું પ્રમાણ વધી જાય તો તેની તાત્કાલિક તપાસ કરવી પડશે અને શંકાસ્પદ વ્યવહારોની જાણ સત્તાવાળાઓને કરવી પડશે.
આવકવેરાના નિયમોનું પાલન: બેંકો અને BCs એ રોકડ જમા કરવા અંગે આવકવેરા અધિનિયમ, ૨૦૨૫ (Income-tax Act, 2025) ની જોગવાઈઓનું ચુસ્તપણે પાલન કરવાનું રહેશે.
ઓળખ અને ફરિયાદ નિવારણ: IMPS અને NEFT મેસેજમાં નાણાં મોકલનારની વિગતો અને તે ‘રોકડ આધારિત ટ્રાન્સફર’ હોવાની ઓળખ દર્શાવવી ફરજિયાત છે. કોઈ પણ ફરિયાદ માટે ગ્રાહકો ‘રિઝર્વ બેંક – ઈન્ટિગ્રેટેડ ઓમ્બડ્સમેન સ્કીમ, ૨૦૨૬’ હેઠળ ફરિયાદ પણ કરી શકશે.

