• 21 November, 2026 - 7:29 PM

સોનાના દાગીનામાં રેનિયમ અને ઇરેડિયમ જેવી લોહ ધાતુઓ ભેળવીને છેતરપિંડી કરતાં જ્વેલર્સ

આ માત્ર પ્રતીકાત્મક ઇમેજ છે. એમેઝોનની સામે કોઈ કેસ થયો હોવાનું ધ્યાનમાં નથી.

સોનાના દાગીનામાં ભેળસેળની આશંકા: GJCએ BISને કર્યા એલર્ટ, જ્વેલર્સ અને ગ્રાહકોને સાવધ રહેવા અપીલ

ભારતના જેમ એન્ડ જ્વેલરી ઉદ્યોગની સર્વોચ્ચ સંસ્થા ઓલ-ઇન્ડિયા જેમ એન્ડ જ્વેલરી ડોમેસ્ટિક કાઉન્સિલ દ્વારા બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સને સોનાના દાગીનામાં થતી સંભવિત ભેળસેળ અંગે સતર્ક કરવામાં આવ્યા છે. સોનાની શુદ્ધતા વધાર્યા વિના માત્ર તેનું વજન વધારવા માટે રેનિયમ (Rhenium) અને ઇરિડિયમ (Iridium) આધારિત એલોય (લોખંડ આધારિત મિશ્રધાતુ)નો ઉપયોગ થતો હોવાના અહેવાલો બાદ ઓલ ઇન્ડિયા જેમ્સ એન્ડ જ્વલરી ડોમેસ્ટિક કાઉન્સિલે આ પગલું ભર્યું છે.

  • BIS દ્વારા કડક તકેદારી: ઓલ ઇન્ડિયા જેમ્સ એન્ડ જ્વલરી ડોમેસ્ટિક કાઉન્સિલે જણાવ્યું છે કે બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ આ મામલાને અત્યંત ગંભીરતાથી લઈ રહ્યું છે અને ચાંપતી નજર રાખી રહ્યું છે. જોકે, કાઉન્સિલે ગ્રાહકોને ગભરાવાની જરૂર ન હોવાનું જણાવી સ્પષ્ટ કર્યું છે કે છૂટાછવાયા કિસ્સાઓથી ભારતીય જ્વેલરી ઉદ્યોગ પરનો ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ ડગવો ન જોઈએ. ઓલ ઇન્ડિયા જેમ્સ એન્ડ જ્વલરી ડોમેસ્ટિક કાઉન્સિલેના ચેરમેન રાજેશ રોકડેએ જ્વેલર્સને ઉત્પાદકો, હોલસેલર્સ અને સપ્લાયર્સ પાસેથી ખરીદવામાં આવતા સોનાની ગુણવત્તાની કડક તપાસ કરવા જણાવ્યું છે. હજી પખવાડિયા પહેલા જ સોનાના દાગીના બનાવવામાં ગરબડ કરી રહેલા સોનીઓ કે જ્વેલર્સ સામે પગલાં લીધા છે. તેમની ચેતવણી અને નોટિસો પણ આપી છે. ભારત સહિત ગુજરાતમાં આ સમસ્યા વધુને વધુ ગંભીર પરિસ્થિતિ નિર્માણ કરી રહી છે. પરિણામે સોનું કે સોનાના દાગીના ખરીદનારાઓએ સાવધ થઈ જવાની જરૂર છે

  • ઓછા મેકિંગ ચાર્જની લાલચથી બચો: તેમણે જ્વેલર્સને અસામાન્ય રીતે ઓછા મેકિંગ ચાર્જની ઓફરની લાલચમાં ન આવવા અને ગ્રાહકોના હિત તથા ગુણવત્તાને પ્રાથમિકતા આપવા સલાહ આપી છે.

સોનું ખરીદતી વખતે શું ધ્યાન રાખવું?

ઓલ ઇન્ડિયા જેમ્સ એન્ડ જ્વલરી ડોમેસ્ટિક કાઉન્સિલના ચેરમેન રાજેશ રોકડે અને વાઇસ ચેરમેન અવિનાશ ગુપ્તા દ્વારા ગ્રાહકોના હિતમાં નીચે મુજબની તકેદારી રાખવા અપીલ કરવામાં આવી છે. તેમણે હંમેશા જાણીતા અને વિશ્વસનીય જ્વેલર્સ પાસેથી જ દાગીના ખરીદવાનો આગ્રહ રાખવા જણાવ્યું છે. બીજું, દાગીના ખરીદતા પહેલા ‘BIS Care App’ના માધ્યમથી તેના હોલમાર્કના ઓળખ નંબર અને હોલમાર્કિંગની વિગતોની ખરાઈ અવશ્ય કરી લેવી જરૂરી છે. તેમ જ પૈસા બચાવવાની લાયમાં સોનાના દાગીનાની ગુણવત્તા સાથે સમાધાન ન થાય તે માટે જીએસટીનું પાકું બિલ લેવું જોઈએ. ખરીદી સમયે હંમેશા જીએસટી ચૂકવેલું પાકું બિલ જ લેવાનો આગ્રહ રાખો જોઈએ. તેમાં સોનાની શુદ્ધતા અને વજનનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ હોય જ છે. તેથી કોઈ છેતરપિંડી બહાર આવે તો જે તે સોની સામે કન્ઝ્યુમર કોર્ટમાં કેસ પણ કરીને ન્યાય મેળવવાનો માર્ગ ખૂલ્લો જ રહે છે.

ગેરરીતિ સામે કડક કાર્યવાહીની ચીમકી

ભારતીય જ્વેલરી ઉદ્યોગની પ્રતિષ્ઠા પેઢીઓથી વિશ્વાસ, પારદર્શિતા અને ગુણવત્તા પર ટકેલી છે. કોઈપણ પ્રકારની ગેરરીતિને કારણે ગ્રાહકોનો ભરોસો તૂટવા દેવામાં આવશે નહીં જ્વેલરીના બિઝનેસના અગ્રણીઓ મક્કમ છે. છતાં ગેરરીતિઓના કિસ્સાઓ બહાર આવી રહ્યા છે.  દેશભરના ૬ લાખથી વધુ જેમ એન્ડ જ્વેલરી વ્યવસાયોનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી સંસ્થાએ  ઉદ્યોગના વેપારીઓ અને ગ્રાહકોને અપીલ કરી છે કે જો કોઈ શંકાસ્પદ ભેળસેળ કે છેતરપિંડી ધ્યાનમાં આવે તો તાત્કાલિક કાઉન્સિલ અથવા સીધો બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયાન સ્ટાન્ડર્ડનો સંપર્ક કરવો જોઈએ. તેમ કરવાથી દોષિતો સામે કડક કાયદેસરની કાર્યવાહી થઈ શકશે.

BIS Care App દ્વારા હોલમાર્ક અને HUID કેવી રીતે તપાસવું?

બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સની સત્તાવાર BIS Care App શોધી કાઢવાની રહેશે. આ એપ એન્ડ્રોઈજ અને આઈઓએસ બંને પર ચાલે છે. આ એપના માધ્યમથી તમે સોનાના દાગીના પર લાગેલો હોલમાર્ક અને તેનો ૬-અક્ષરનો આલ્ફાન્યુમેરિક-હોલમાર્ક યુનિક આઈડેન્ટિફિકેશન નંબર અસલી છે કે નહીં તેની ઘરે બેઠા ખાતરી કરી શકો છો. તેમ જ દાગીનામાં કઈ કઈ ધાતુઓ કેટલા પ્રમાણમાં છે તે પણ દર્શાવેલું હોય છે.

  1. એપ ડાઉનલોડ કરો: ગૂગલ પ્લે સ્ટોરમાં જઈને કે પછી એપલ એપ સ્ટોરમાં જઈને તેના પરથી સત્તાવાર બીઆઈએસ કેર એપ ડાઉનલોડ કરીને ઓપન કરો.

  2. “Verify HUID” પસંદ કરો: એપની હોમ સ્ક્રીન પર હોલમાર્કની ચકાસણી કરવાનો વિકલ્પ પર ક્લિક કરો. તદુપરાંત તમે સોનીના લાઈસન્સની-જ્વેલરના લાયસન્સની પણ ખરાઈ એપના માધ્યમથી કરી શકો છો. ત્યારબાદ દાગીના પર લેસરથી અંકિત કરાયેલો ૬-અક્ષરનો (અંગ્રેજી અક્ષરો અને આંકડાઓનો બનેલો હોલમાર્ક આઈડેન્ટિફિકેશન કોડ ધ્યાનથી દાખલ કરીને સબમિટ કરો.

  3. સ્ક્રીન પર આવતી વિગતો તપાસો: જો HUID સાચો હશે, તો એપમાં નીચે મુજબની વિગતો દેખાશે:

    • રજિસ્ટર્ડ જ્વેલરનું નામ અને લાયસન્સ નંબર

    • દાગીનાનો પ્રકાર (દા.ત., ચેઈન, વીંટી, બંગડી)

    • સોનાની શુદ્ધતા/કેરેટ (દા.ત., 22K / 916, 18K / 750)

    • હોલમાર્કિંગ સેન્ટર (A&H Centre) ની વિગતો અને હોલમાર્ક કર્યાની તારીખ. આ વિગતોની તમે ખરીદેલા દાગીના સાથે આપેલા બિલની સરખામણી કરી લો. એપમાં દેખાતી વિગતો (દાગીનાનો પ્રકાર, કેરેટ અને જ્વેલરનું નામ) તમારા હાથમાં રહેલા દાગીના અને જ્વેલરે આપેલા જીએસટીનાબિલ સાથે બરાબર મેળ ખાય છે કે નહીં તેની ખાતરી કરી લો. 

સાવચેત રહેવા મહત્વની ટિપ્સ

  • પૈસા ચૂકવતા પહેલા તપાસો: બિલ ચૂકવતા પહેલા જ મેગ્નિફાઈંગ ગ્લાસ (બિલોરી કાચ)ની મદદથી દાગીના પરનો હોલમાર્ક નંબર  જોઈને એપમાં તપાસી લો. જો HUID નાખવા પર કોઈ વિગત ન ખુલે, અથવા દાગીનાનો પ્રકાર કે શુદ્ધતા અલગ દેખાય, તો તે દાગીનો ખરીદવાનું ટાળી દો. જો નકલી હોલમાર્ક કે ભેળસેળની શંકા હોય, તો તમે બીઆઈએસ કેર એપમાં જ માં આપેલા ‘ફરિયાદના’ વિકલ્પ દ્વારા સીધી ફરિયાદ નોંધાવી શકો છો.

ભૌતિક સોના (દાગીના) સિવાય રોકાણના સુરક્ષિત વિકલ્પો

સોનાના દાગીના પહેરવા અને સામાજિક પ્રસંગો માટે ઉત્તમ છે, પરંતુ રોકાણની દ્રષ્ટિએ તેમાં મેકિંગ ચાર્જ-ઘડામણ, વેસ્ટેજ કપાત, શુદ્ધતાની ચિંતા અને સાચવણીનું જોખમ રહેલું હોય છે. શુદ્ધ રોકાણ માટે નીચેના વિકલ્પો વધુ સુરક્ષિત અને ફાયદાકારક ગણાય છે:

ગોલ્ડ એક્સચેન્જ ટ્રેડેડ ફંડ 

કેવી રીતે કામ કરે છે: તે શેરબજાર એનએસઈ અને બીએસઈ પર લિસ્ટેડ હોય છે અને સોનાના બજાર ભાવ મુજબ વધે-ઘટે છે. તેના દરેક યુનિટ પાછળ ૯૯.૫ ટકા શુદ્ધ ભૌતિક સોનું સુરક્ષિત રાખવામાં આવે છે. આ માટે ડીમેટ એકાઉન્ટ હોવું જરૂરી છે.

ફાયદા-ગેરફાયદા: શેરબજાર ચાલુ હોય ત્યારે ગમે ત્યારે સરળતાથી ખરીદી કે વેચાણ કરી શકાય છે. કોઈ મેકિંગ ચાર્જ કે ચોરી/લોકરનો ખર્ચ લાગતો નથી. નાની રકમથી પણ રોકાણ શક્ય છે. ડીમેટ અને ટ્રેડિંગ એકાઉન્ટ હોવું ફરજિયાત છે, ઉપરાંત બ્રોકરેજ અને વાર્ષિક એક્સપેન્સ રેશિયો લાગે છે. 

ગોલ્ડ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સ

કેવી રીતે કામ કરે છે: આ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સ્કીમ તમારા પૈસા ગોલ્ડ ઈટીએફમાં રોકે છે. આમાં રોકાણ કરવા માટે ડીમેટ એકાઉન્ટની જરૂર હોતી નથી. દર મહિને નિયમિત બચત કરવા માટે સિસ્ટેમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાનનોશ્રેષ્ઠ વિકલ્પ પૂરો પાડે છે. શુદ્ધતાની ચિંતા કે ઘડામણના ખર્ચ વિના લાંબા ગાળે સોનામાં ફંડ ઊભું કરી શકાય છે. અંડરલાઈંગ ઈટીએફ ઉપરાંત મ્યુચ્યુઅલ ફંડનો થોડો વધારાનો મેનેજમેન્ટ ખર્ચ લાગે છે. સોનું વેચીને પૈસા ઉપાડતી વખતે ખાતામાં રકમ જમા થતા ૨-૩ કામકાજના દિવસ લાગે છે. 

ડિજિટલ ગોલ્ડ: વિવિધ પેમેન્ટ એપ્સ દ્વારા રૂ. ૧૦ કે રૂ.૧૦૦ થી પણ ઓનલાઈન સોનું ખરીદી શકાય છે. જોકે, તે સેબી-સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા નિયંત્રિત ન થતું હોવાથી અને તેમાં ખરીદ-વેચાણના ભાવમાં તફાવત વધુ હોવાથી તેમાં મોટું રોકાણ કરવાનું હોય તો તેવા સંજોગોમાં ગોલ્ડ ઈટીએફ કે પછી મ્યુચ્યુઅલ ફંડ વધુ સુરક્ષિત ગણાય છે. કોમોડિટી ફ્યુચર્સના માધ્યમથી પણ તેમાં સોદા કરી શકો છો. જોકે આ ખરીદી કરવી માત્ર અનુભવી ટ્રેડર્સ માટે છે. કારણ કે તેમાં બહુ જ ઊંચું જોખમ હોવાથી સામાન્ય રોકાણકારોએ તેનાથી દૂર રહેવું જોઈએ.

ટૂંકી સરખામણી 

વિકલ્પ મેકિંગ ચાર્જ શુદ્ધતા અને સાચવણીની ચિંતા તરલતા (Liquidity) કોના માટે શ્રેષ્ઠ?
ભૌતિક દાગીના હા (ખૂબ વધુ) વધુ (HUID તપાસવું પડે, લોકર જરૂરી) મધ્યમ (વેચતી વખતે કપાત) પહેરવા અને પ્રસંગો માટે
ગોલ્ડ ETF ના બિલકુલ નહીં (૯૯.૫ ટકા શુદ્ધતા) ખૂબ સારી (ડીમેટ દ્વારા) ડીમેટ ધરાવતા રોકાણકારો માટે
ગોલ્ડ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ ના બિલકુલ નહીં સારી (ફંડ હાઉસ દ્વારા) ડીમેટ વિના SIP કરનારા માટે

એક્સપેન્સ રેશિયોમાં ફંડ હાઉસ દ્વારા તમારા ગોલ્ડ ઈટીએફ અથવા મ્યુચ્યુઅલ ફંડનું સંચાલન કરવા, ભૌતિક સોનાને તિજોરીમાં સુરક્ષિત રાખવા અને વીમા વગેરે માટે લેવામાં આવતો વાર્ષિક વહીવટી ખર્ચનો સમાવેશ થાય છે. ભારતમાં ગોલ્ડ ઈટીએફનો વાર્ષિક એક્સપેન્સ રેશિયો સામાન્ય રીતે 0.30 ટકાથી 0.80 ટકા એટલે કે એક ટકાથી ઓછો કે તેની આસપાસ જ હોય છે. મોટાભાગના જાણીતા ગોલ્ડ ઈટીએફમાં તે આશરે 0.50 ટકાથી 0.60 ટકા જેટલો હોય છે). ઉપરાંત ડીમેટ એકાઉન્ટનો વાર્ષિક મેઇન્ટેનન્સ ચાર્જ અંદાજે રૂ. ૩૦૦ થી રૂ.૫૦૦ અને ખરીદ-વેચાણ વખતે નજીવું બ્રોકરેજ તથા ટેક્સ એટલે કે જીએસટી-ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ અને એસટીટી-સિક્યોિરીટી ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ લાગે છે.

એક્સપેન્સ રેશિયો કેવી રીતે કપાય છે?

ધારો કે તમે કોઈ ગોલ્ડ ETFમાં રૂ. ૧,૦૦,૦૦૦ નું રોકાણ કર્યું છે અને તે ફંડનો વાર્ષિક એક્સપેન્સ રેશિયો 0.50 ટકા છે:

  •  આમ વાર્ષિક ખર્ચ: રૂ. ૧,૦૦,૦૦૦ ના 0.50 ટકા એટલે વર્ષના રૂ.૫૦૦ જ લાગે છે. તેમાં સોનું ખોવાઈ જવાનો કે પછી ચોરાઈ જવાનો ડર રહેતો નથી. આ ખર્ચ ફંડ હાઉસ તમારી પાસેથી અલગથી બિલ મોકલીને રૂ. ૫૦૦ નથી લેતું, પરંતુ રોજેરોજ ફંડની નેટ એસેટ વેલ્યુ (યુનિટના ભાવ)માંથી આ રકમ નજીવા હિસ્સામાં (રૂ.૫૦૦ ભાગ્યા ૩૬૫ દિવસ બરાબર અંદાજે રૂ. ૧.૩૭ પ્રતિદિન) આપોઆપ બાદ કરી લે છે.

  • એટલે કે, જો એક વર્ષમાં સોનાના ભાવમાં ૧૦ ટકાનો વધારો થયો હોય, તો તમને 0.50 ટકા-અડધા ટકાનો એક્સપેન્સ રેશિયો બાદ થતા ચોખ્ખું વળતર આશરે ૯.૫૦ ટકા એટલે કે રૂ. ૧,૦૯,૫૦૦ પાછા મળશે.

લાંબા ગાળે તેનાથી નફો કેટલો ખવાઈ જાય છે? 

માની લો કે તમે ₹૫,૦૦,૦૦૦ નું એકસાથે રોકાણ ૧૦ વર્ષ માટે કરો છો અને સોનામાં વાર્ષિક સરેરાશ ૧૦ ટકાના દરે વળતર મળે છે:

વિગત ખર્ચ વિનાનું કુલ વળતર (૧૦ટકા લેખે) 0.50 ટકા એક્સપેન્સ રેશિયો સાથે 0.80 ટકા એક્સપેન્સ રેશિયો સાથે
મૂળ રોકાણ ₹૫,૦૦,૦૦૦ રૂ.૫,૦૦,૦૦૦ રૂ.૫,૦૦,૦૦૦
૧૦ વર્ષ પછી કુલ મૂલ્ય રૂ.૧૨,૯૬,૮૭૧ રૂ.૧૨,૩૮,૮૨૫ રૂ.૧૨,૦૫,૦૬૮
ખર્ચમાં કપાયેલો નફો રૂ. ૦0 રૂ.૫૮,૦૪૬ રૂ.૯૧,૮૦૩

ગણતરીનો સાર

  • 0.50 ટકા રેશિયો હોય તો ૧૦ વર્ષમાં તમારા કુલ નફામાંથી આશરે રૂ. ૫૮,૦૪૬ (કુલ નફાના લગભગ ૭.2 ટકા) વહીવટી ખર્ચમાં જતા રહે છે.

  • જો તમે ગોલ્ડ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ લો છો, તો તેમાં અંડરલાઈંગ ઈટીએફના 0.50 ટકા ઉપરાંત ફંડ હાઉસનો વધારાનો 0.15 ટકાથી 0.30 ટકા ખર્ચ ઉમેરાય છે (કુલ 0.75 ટકાથી 0.85 ટકા), જેનાથી નફામાં થોડો વધુ ઘટાડો થાય છે. આ ઘટાડો નજીવો છે.

ભૌતિક સોનાના દાગીનાની સરખામણીમાં આ ખર્ચ કેવો ગણાય?

નફો ખવાઈ જવાની વાત કરીએ ત્યારે તેની સરખામણી ભૌતિક સોના સાથે કરવી જરૂરી છે:

  1. દાગીનામાં સીધું નુકસાન: સોનાના દાગીના ખરીદતી વખતે ૮ ટકાથી ૧૮ ટકા મેકિંગ ચાર્જ અને ૩ ટકા GST લાગે છે. એટલે કે રૂ. ૫,૦૦,૦૦૦ ના દાગીના લેતા જ પહેલા જ દિવસે રૂ. ૫૫,૦૦૦ થી રૂ.૧,૦૦,૦૦૦ જેટલો ખર્ચ થઈ જાય છે, જે વેચતી વખતે પાછો મળતો નથી.

  2. ETFમાં રોકાણ કરવાથી ફાયદો: ગોલ્ડ ઈટીએફમાં પહેલા દિવસે કોઈ મોટો મેકિંગ ચાર્જ નથી લાગતો, પરંતુ દર વર્ષે 0.50 ટકા જેટલો નાનો ખર્ચ લાગે છે. તેથી ૫ થી ૧૦ વર્ષના ગાળામાં પણ તે દાગીનાની સરખામણીમાં ઘણું વધુ ચોખ્ખું વળતર પણ આપે છે.

Read Previous

આજે શેરબજારમાં શું કરી શકાય?

Read Next

ઇસરો અને આઈઆઈએમ-અમદાવાદના ઘડવૈયા ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈની જિંદગીની અનોખી સફર

Most Popular