ઇસરો અને આઈઆઈએમ-અમદાવાદના ઘડવૈયા ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈની જિંદગીની અનોખી સફર
ઇસરો અને આઈઆઈએમ-અમદાવાદના ઘડવૈયા ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈની જિંદગીની અનોખી સફર
ભારત આજે જ્યારે ચંદ્ર અને મંગળ સુધી પોતાની અંતરીક્ષ સફળતાનો ડંકો વગાડી રહ્યું છે, ત્યારે તેના પાયામાં અમદાવાદના એક સમૃદ્ધ ઉદ્યોગપતિ પરિવારમાં જન્મેલા સ્વપ્નદ્રષ્ટા વૈજ્ઞાનિક ડૉ. વિક્રમ અંબાલાલ સારાભાઈની દીર્ઘદ્રષ્ટિ રહેલી છે. “ચાંદીની ચમચી” સાથે એટલે કે એક ધનાઢ્ય પરિવારમાં જન્મ્યા હોવા છતાં, તેમણે વૈભવી વારસાને બદલે વિજ્ઞાન, સંશોધન અને રાષ્ટ્રનિર્માણનો કપરો માર્ગ પસંદ કર્યો હતો.
૧૨ ઓગસ્ટ, ૧૯૧૯ના રોજ અમદાવાદના પ્રતિષ્ઠિત જૈન ઉદ્યોગપતિ અંબાલાલ સારાભાઈ અને સરલાદેવીના ઘરે વિક્રમ સારાભાઈનો જન્મ થયો હતો. તે સમયના અમદાવાદમાં શૈક્ષણિક સિદ્ધિઓ કરતાં વ્યાપારી કુશળતાનું વધુ મહત્વ હતું, પરંતુ સારાભાઈ પરિવારમાં બંનેનો અનોખો સંગમ હતો. અમદાવાદની ઐતિહાસિક ગુજરાત કોલેજમાંથી ઇન્ટરમીડિયેટ સાયન્સનો અભ્યાસ કર્યા બાદ, ૧૯૩૭માં તેઓ ઉચ્ચ અભ્યાસ માટે ઈંગ્લેન્ડની કેમ્બ્રિજ યુનિવર્સિટી જવા રવાના થયા. સારાભાઈ પરિવારના નજીકના મિત્ર એવા મહાન કવિ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે વિક્રમ માટે ભલામણ પત્ર લખ્યો હતો. આ પત્રમાં રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે યુવાન વિક્રમને “વિજ્ઞાનમાં ઊંડો રસ ધરાવતા અને સુસંસ્કૃત પરિવારમાંથી આવતા યોગ્ય વિદ્યાર્થી” તરીકે ઓળખાવ્યા હતા. આ ભલામણથી તેમને કેમ્બ્રિજની સેન્ટ જોન્સ કોલેજમાં પ્રવેશ મળ્યો હતો.
બીજું વિશ્વયુદ્ધ અને સી.વી. રામન તથા હોમી ભાભાનો સાથ
૧૯૩૯માં બીજું વિશ્વયુદ્ધ ફાટી નીકળતાં પિતા અંબાલાલ સારાભાઈના આગ્રહથી વિક્રમને કેમ્બ્રિજનો અભ્યાસ અધવચ્ચે છોડીને ૧૯૪૦માં ભારત પરત ફરવું પડ્યું. આ પડકારને તેમણે તકમાં ફેરવી દીધો હતો. અંબાલાલભાઈની વિનંતીથી નોબેલ વિજેતા ડૉ. સી.વી. રામને બેંગલુરુ સ્થિત ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સમાં વિક્રમને પોતાના વિદ્યાર્થી તરીકે સ્વીકાર્યા હતા. અહીં તેમણે ‘કોસ્મિક રે’ (બ્રહ્માંડ કિરણો) પર સંશોધન શરૂ કર્યું. સી.વી. રામને તેમનો પરિચય આપતા કહ્યું હતું કે, “યુવાન વિક્રમ સારાભાઈ ચાંદીની ચમચી સાથે ઉછર્યા છે, છતાં તેમણે મૌલિક પ્રયોગો શરૂ કર્યા છે અને મને પૂરો વિશ્વાસ છે કે તેઓ ભારતમાં વિજ્ઞાનના વિકાસમાં મોટું યોગદાન આપશે.”
ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ ખાતે જ તેમની મુલાકાત ભારતના પરમાણુ કાર્યક્રમના પિતા ડૉ. હોમી જે. ભાભા સાથે થઈ, જેઓ પણ યુદ્ધને કારણે કેમ્બ્રિજથી ભારત પરત ફર્યા હતા. બંને વચ્ચેની ગાઢ મિત્રતાએ ભારતના આધુનિક વિજ્ઞાનનો પાયો નાખ્યો. ૧૯૪૫માં વિક્રમ ફરી કેમ્બ્રિજ ગયા અને ૧૯૪૭માં પી.એચડી. પૂર્ણ કરી સ્વતંત્ર ભારતમાં પરત ફર્યા હતા.
પારિવારિક બિઝનેસ છોડીને રાષ્ટ્રસેવા અને ઇસરોની સ્થાપના
૧૯૪૭માં માત્ર ૨૮ વર્ષની ઉંમરે તેમણે અમદાવાદમાં ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરીની સ્થાપના કરી હતી. જાન્યુઆરી ૧૯૬૬માં વિમાન દુર્ઘટનામાં ડૉ. હોમી ભાભાના આકસ્મિક અવસાન બાદ, તત્કાલીન વડાપ્રધાનના આગ્રહથી સારાભાઈએ પરમાણુ ઉર્જા આયોગના અધ્યક્ષ પદની જવાબદારી સ્વીકારી અને પોતાના પારિવારિક કેમિકલ તથા ફાર્માસ્યુટિકલ બિઝનેસમાંથી સંપૂર્ણપણે અલગ થઈ ગયા હતા. ડૉ. હોમી ભાભાના સહયોગથી તેમણે કેરળના તિરુવનંતપુરમ નજીક માછીમારોના એક નાનકડા ગામ થુમ્બામાં દેશનું પ્રથમ રોકેટ લોન્ચિંગ સ્ટેશન સ્થાપ્યું હતુ. આ રોકેટ લોન્ચિંગ સ્ટેશન પરથી જ ૨૧ નવેમ્બર, ૧૯૬૩ના રોજ ભારતનું પ્રથમ રોકેટ લોન્ચ થયું હતું. વિકસિત દેશોની અંતરીક્ષ સ્પર્ધા સામે ભારત જેવા ગરીબ દેશને સ્પેસ પ્રોગ્રામની શી જરૂર છે તેવા ટીકાકારોને જવાબ આપતા સારાભાઈએ સ્પષ્ટ કહ્યું હતું:
“અમારી પાસે ચંદ્ર કે ગ્રહો પર માનવ મોકલીને આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ દેશો સાથે સ્પર્ધા કરવાની કોઈ કલ્પના નથી. પરંતુ અમને ખાતરી છે કે જો આપણે રાષ્ટ્રીય અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે અર્થપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવી હોય, તો સામાન્ય માનવી અને સમાજની વાસ્તવિક સમસ્યાઓના ઉકેલ માટે અત્યાધુનિક ટેકનોલોજીના ઉપયોગમાં આપણે કોઈનાથી પાછળ ન રહેવું જોઈએ.”
આ જ વિઝન સાથે તેમણે ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઇઝેશન-ઇસરોની સ્થાપના કરી અને ભારતના પ્રથમ ઉપગ્રહ ‘આર્યભટ્ટ’ના નિર્માણનો પાયો નાખ્યો (જે ૧૯૭૫માં લોન્ચ થયો). ડૉ. સારાભાઈ માનતા હતા કે દેશના વિકાસ માટે વિજ્ઞાનની સાથે આધુનિક મેનેજમેન્ટ પણ જરૂરી છે. જ્યારે દેશની બીજી મેનેજમેન્ટ સંસ્થા મુંબઈમાં સ્થાપવાની દરખાસ્ત હતી, ત્યારે સારાભાઈએ મજબૂત લોબિંગ કરીને, અમદાવાદના ઉદ્યોગપતિઓનો સહયોગ મેળવીને અને ગુજરાતના પ્રથમ મુખ્યમંત્રી ડૉ. જીવરાજ મહેતા પાસેથી જમીન મંજૂર કરાવીને ડિસેમ્બર ૧૯૬૧માં આઈઆઈએમ-અમદાવાદની સ્થાપના કરાવી હતી. વિક્રમ સારાભાઈ ૧૯૬૫ સુધી સંસ્થાના માનદ ડિરેક્ટર તરીકે સેવા આપી હતી.
ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના જીવનની યાદગાર ઘટનાઓ
દિગ્ગજોની અવરજવર ધરાવતું ઘર: અમદાવાદ સ્થિત સારાભાઈ પરિવારના નિવાસસ્થાને મહાત્મા ગાંધી, રવીન્દ્રનાથ ટાગોર, જવાહરલાલ નેહરુ, મોતીલાલ નેહરુ, સરોજિની નાયડુ, મૌલાના આઝાદ અને સી.વી. રામન જેવા મહાનુભાવો નિયમિત મહેમાન બનતા હતા. મહાત્મા ગાંધી પણ તેમના ઘરે રોકાયા હતા, જેની ઊંડી અસર બાળપણથી જ વિક્રમ પર પડી હતી.
મહાસાગર અને હિમાલય સુધીના પ્રયોગો: ૧૯૪૦ના દાયકામાં કોસ્મિક કિરણોના અભ્યાસ માટે તેમણે જાતે ઉપકરણો બનાવીને બેંગલુરુ, પુણે અને હિમાલયના ઊંચા પહાડો પર ઓબ્ઝર્વેશન સ્ટેશનો સ્થાપ્યા હતા.
માછીમારોના ગામથી અંતરીક્ષ યુગની શરૂઆત: કેરળના થુમ્બા ગામમાં રોકેટ લોન્ચિંગ સ્ટેશન બનાવવા માટે તેમણે સ્થાનિક ચર્ચના બિશપ અને માછીમારોને સમજાવીને ચર્ચની જગ્યા મેળવી હતી, જ્યાં ૨૧ નવેમ્બર, ૧૯૬૩ના રોજ ભારતનું પ્રથમ સાઉન્ડિંગ રોકેટ છોડવામાં આવ્યું હતું. સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ દ્વારા ૧૯૬૫માં તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સુવિધા તરીકે માન્યતા મળી હતી.
ગામડાઓમાં ટેલિવિઝન દ્વારા શિક્ષણનું સ્વપ્ન: તેમણે કલ્પના કરી હતી કે ઉપગ્રહ દ્વારા ભારતના અંતરિયાળ ગામડાઓના બાળકો અને ખેડૂતોને ખેતી, આરોગ્ય અને પરિવાર નિયોજનનું સીધું શિક્ષણ આપી શકાય. તેમની આ કલ્પનાને આધારે જ આગળ જતાં સાઈટ-એસઆઈટી પ્રોજેક્ટ બન્યો હતો.
ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈની મહત્વપૂર્ણ સિદ્ધિઓ અને સ્થાપેલી સંસ્થાઓ
-
ફિઝિકલ રિસર્ચ લેબોરેટરી (PRL) – અમદાવાદ (૧૯૪૭)
-
ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ (IIM-A) – અમદાવાદ (૧૯૬૧)
-
થુમ્બા ઇક્વેટોરિયલ રોકેટ લોન્ચિંગ સ્ટેશન (TERLS) – તિરુવનંતપુરમ (જે આજે વિક્રમ સારાભાઈ સ્પેસ સેન્ટર – VSSC તરીકે ઓળખાય છે)
-
ઇન્ડિયન સ્પેસ રિસર્ચ ઓર્ગેનાઇઝેશન (ISRO) – ૧૯૬૯
-
સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ સેન્ટર (SAC) અને કોમ્યુનિટી સાયન્સ સેન્ટર – અમદાવાદ
-
દર્પણ એકેડેમી ઓફ પરફોર્મિંગ આર્ટ્સ – અમદાવાદ (પત્ની મૃણાલિની સારાભાઈ સાથે મળીને)
-
અન્ય ઔદ્યોગિક અને પરમાણુ સંસ્થાઓ: ફાસ્ટ બ્રીડર ટેસ્ટ રિએક્ટર (FBTR – કલ્પક્કમ), વેરિએબલ એનર્જી સાયક્લોટ્રોન પ્રોજેક્ટ (કોલકાતા), ઇલેક્ટ્રોનિક્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (ECIL – હૈદરાબાદ) અને યુરેનિયમ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (UCIL – જાદુગોડા, બિહાર).
રાષ્ટ્રીય સન્માન અને પુરસ્કારો
-
૧૯૬૨: શાંતિ સ્વરૂપ ભટનાગર મેડલ
-
૧૯૬૬: પદ્મ ભૂષણ (ભારત સરકાર)
-
૧૯૭૨: પદ્મ વિભૂષણ (મરણોત્તર)
- ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈના જીવનનો અંત કેવી રીતે આવ્યો?
-
તારીખ: ૩૦-૩૧ ડિસેમ્બર, ૧૯૭૧ની મધ્યરાત્રિ (સત્તાવાર નોંધ મુજબ ૩૧ ડિસેમ્બર, ૧૯૭૧).
-
સ્થળ: કોવલમ (તિરુવનંતપુરમ, કેરળ).
-
ઘટનાની વિગત: ડૉ. વિક્રમ સારાભાઈ થુમ્બા ખાતે રશિયન સાઉન્ડિંગ રોકેટના લોન્ચિંગની સમીક્ષા કરવા અને એસએલવી-3 પ્રોજેક્ટ અંગે વૈજ્ઞાનિકો (જેમાં ડૉ. એ.પી.જે. અબ્દુલ કલામ પણ સામેલ હતા) સાથે ચર્ચા કરવા માટે તિરુવનંતપુરમ ગયા હતા. દિવસભરની વ્યસ્ત કામગીરી પૂર્ણ કરીને તેઓ કોવલમ સ્થિત હોટલમાં આરામ કરવા ગયા હતા, જ્યાં ૩૧ ડિસેમ્બર, ૧૯૭૧ના રોજ ઊંઘમાં જ હૃદયરોગના તીવ્ર હુમલાને કારણે માત્ર બાવન વર્ષની નાની વયે તેમનું અવસાન થયું હતું. તેમના આકસ્મિક નિધનથી ભારતીય વિજ્ઞાન જગતને ક્યારેય ન પુરાય તેવી ખોટ પડી હતી.
- (અમૃતા શાહ લિખિત જીવનચરિત્ર “Vikram Sarabhai: A Life”, ISRO અને ભાભા એટોમિક રિસર્ચ સેન્ટર (BARC) ના સત્તાવાર દસ્તાવેજો)

