ભારત નિંદણનાશક પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટે તૈયાર, ડ્રાફ્ટ ઓર્ડર બહાર પાડ્યો

ભારત નિંદણનાશક પર પ્રતિબંધ મૂકવા માટે તૈયાર, ડ્રાફ્ટ ઓર્ડર બહાર પાડ્યો

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા ૧૨ ઓગસ્ટ પછી પ્રતિબંધ અંગેનું અંતિમ જાહેરનામું બહાર પાડવામાં આવે તેવી સંભાવના છે. 

ભારત સરકારે મંગળવારે પેરાક્વેટ ડાયક્લોરાઇડ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાની દરખાસ્ત કરતો એક ડ્રાફ્ટ ઓર્ડર બહાર પાડ્યો છે, જેમાં મનુષ્યો અને પ્રાણીઓ માટે તેની ગંભીર ઝેરી અસરોનો હવાલો આપવામાં આવ્યો છે. આ ડ્રાફ્ટ નોટિફિકેશન વ્યાપકપણે ઉપયોગમાં લેવાતા આ નિંદણનાશકના ઉત્પાદન, આયાત, વેચાણ અને વિતરણને રોકવા માંગે છે. તેના અંતિમ પ્રતિબંધ ગેઝેટમાં પ્રકાશિત થાય તે પહેલાં હિતધારકોને પ્રતિભાવ સબમિટ કરવા માટે ૩૦ દિવસનો સમય આપવામાં આવ્યો છે.

૭૦ થી વધુ દેશોમાં પહેલેથી જ ગેરકાયદેસર જાહેર કરાયેલ પેરાક્વેટ ડાયક્લોરાઇડ

૭૦ થી વધુ દેશોમાં પહેલેથી જ ગેરકાયદેસર જાહેર કરાયેલ પેરાક્વેટ ડાયક્લોરાઇડ જીવલેણ ઝેર, કિડની ફેલ થવા, ફેફસાંમાં ફાઈબ્રોસિસ અને પાર્કિન્સન્સ રોગ માટે જવાબદાર હોવાનું તારણ નીકળી રહ્યું છે. અલબત્ત આ સૂચિત પ્રતિબંધને દેશમાં એક વિશાળ વ્યાપારી અવરોધનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે, જ્યાં વિશાળ એગ્રોકેમિકલ માર્કેટમાં આ કેમિકલ માટેનું લાઇસન્સ ધરાવતા ૧,૫૦૦ થી વધુ ઉત્પાદકો સામેલ છે.

કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલયે ભારતમાં નોંધાયેલા પેરાક્વેટ ડાયક્લોરાઇડ કીટનાશકના સતત ઉપયોગની તપાસ કરવા માટે જાન્યુઆરીમાં એક નિષ્ણાત સમિતિ (એક્સપર્ટ કમિટી) ની રચના કરી હતી, અને વિગતવાર તપાસ પછી આ પેનલે ૧૨ જૂને પોતાનો અહેવાલ સુપરત કર્યો હતો.  મે મહિનામાં જ એક્સપર્ટ કમિટીએ પેરાક્વેટ પર દેશવ્યાપી પ્રતિબંધની ભલામણ કરવા માટે સર્વસંમતિ દર્શાવી હતી.

કિડની ફેલ થવા, ફેફસાંમાં ફાઈબ્રોસિસ અને પાર્કિન્સન્સ રોગ માટે જવાબદાર હોવાનું તારણ

નિષ્ણાત પેનલના સૂચનો પર પગલાં લેતા, કૃષિ કમિશનર પી કે સિંહના વડપણ હેઠળની રજીસ્ટ્રેશન કમિટીએ ૨૯ જૂને પોતાના વિચારો રજૂ કર્યા હતા. રજીસ્ટ્રેશન કમિટીએ ચિંતાના કેટલાક ક્ષેત્રો ઓળખી કાઢ્યા છે જેમાં દસ્તાવેજીકૃત પ્રતિકૂળ સ્વાસ્થ્ય અસરો, ઝેરની ઘટનાઓનો સતત ઇતિહાસ અને નોંધાયેલ ઉચ્ચ મૃત્યુદર, અને અન્ય ઘણી બાબતોની સાથે કોઈ ચોક્કસ મારણ (એન્ટીડોટ) ની ગેરહાજરી શામેલ છે.

ભારતમાં પેરાક્વેટ ડાયક્લોરાઇડ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાની ભલામણ

રજીસ્ટ્રેશન કમિટીએ ઇન્સેક્ટીસાઇડ્સ એક્ટ, ૧૯૬૮ હેઠળ ભારતમાં પેરાક્વેટ ડાયક્લોરાઇડ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ મૂકવાની ભલામણ કરી છે.રજીસ્ટ્રેશન કમિટીના અહેવાલ પર યોગ્ય વિચારણા કર્યા પછી, કેન્દ્ર સરકારને સંતોષ થયો છે કે “પેરાક્વેટ ડાયક્લોરાઇડ કીટનાશકના ઉપયોગથી મનુષ્યો અને પ્રાણીઓ માટે જોખમ ઊભું થવાની સંભાવના છે જેથી તાત્કાલિક પગલાં લેવા યોગ્ય અથવા જરૂરી બને છે.” ડ્રાફ્ટ ઓર્ડર જણાવે છે કે આ પ્રતિબંધ “ઓફિશિયલ ગેઝેટમાં તેના અંતિમ પ્રકાશનની તારીખથી અમલમાં આવશે” ત્યારબાદ કોઈ પણ વ્યક્તિને પેરાક્વેટ ડાયક્લોરાઇડની આયાત, ઉત્પાદન, વેચાણ, પરિવહન, વિતરણ અને ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે નહીં.

રજીસ્ટ્રેશન કમિટી તમામ ઉત્પાદકો પાસેથી પેરાક્વેટ ડાયક્લોરાઇડ માટે આપવામાં આવેલા રજીસ્ટ્રેશન સર્ટિફિકેટ પણ પરત ખેંચશે અને ઓર્ડરના અંતિમ પ્રકાશનની તારીખથી આ સર્ટિફિકેટ રદ થયેલું માનવામાં આવશે. કેન્દ્રનું આ પગલું, જો કે ખૂબ ધીમું છે, તે તેલંગાણા અને ઓડિશા જેવા રાજ્યોના વધતા દબાણ વચ્ચે આવ્યું છે, જેમણે પહેલેથી જ કામચલાઉ નિયંત્રણો લાદ્યા છે અને કેન્દ્ર દ્વારા કાયમી હસ્તક્ષેપની માંગ કરી છે.

પેરાક્વેટનો ચા, રબર, કોફી, કપાસ, ડાંગર, ઘઉં, મકાઈ, બટાકા, દ્રાક્ષ અને સફરજનની ખેતી ઉપરાંત નહેરો, તળાવો અને જળમાર્ગોમાં નિંદણ નિયંત્રણ માટે થતો ઉપયોગ

બીજી તરફ, આ પ્રતિબંધ અનાજ, બગીચાના પાક અને બાગાયતમાં નિંદણ-વ્યવસ્થાપનની પદ્ધતિઓમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર લાવી શકે છે, અને કેમિકલ દ્વારા નિંદણ નિયંત્રણ પર નિર્ભર ખેડૂતો માટે ખેતી ખર્ચમાં પણ વધારો કરી શકે છે. પેરાક્વેટનો ઉપયોગ ચા, રબર, કોફી, કપાસ, ડાંગર, ઘઉં, મકાઈ, બટાકા, દ્રાક્ષ અને સફરજનની ખેતી ઉપરાંત નહેરો, તળાવો અને જળમાર્ગોમાં નિંદણ નિયંત્રણ માટે વ્યાપકપણે થાય છે. તેની ઓછી કિંમત અને ઝડપી અસરે તેને ભારતીય કૃષિમાં મનપસંદ બિન-પસંદગીયુક્ત (non-selective) નિંદણનાશકોમાંનું એક બનાવ્યું છે.

વેપારના આંકડા દર્શાવે છે કે સુરક્ષાની ચિંતાઓ છતાં આ નિંદણનાશક પર નિર્ભરતા ચાલુ રહી છે. સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આયાત ૨૦૧૯-૨૦ માં ૮,૫૯૮ ટનથી વધીને ૨૦૨૨-૨૩ માં ૨૦,૭૮૬ ટન થઈ ગઈ છે. સ્થાનિક વેચાણ, જે ૨૦૧૯-૨૦ માં ૧.૧૩ લાખ ટનથી ઘટીને ૨૦૨૦-૨૧ માં ૭૪,૪૯૦ ટન થયું હતું, તે ૨૦૨૩-૨૪ માં રિકવર થઈને ૧.૦૫ લાખ ટન થયું હતું.

તેલંગાણાએ ૧ એપ્રિલથી ૬૦ દિવસ માટે પેરાક્વેટના વેચાણ, વિતરણ અને ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, જે વર્તમાન નિયમો હેઠળ રાજ્યોને નિયંત્રણો લાદવાની મહત્તમ સત્તા અવધિ છે, અને કેન્દ્રને દેશભરમાં તેના પર કાયમી પ્રતિબંધ મૂકવા વિનંતી કરી હતી. ઓડિશાએ ૨૦૨૩ માં આવું જ એક પગલું ભર્યું હતું. કેરળ દ્વારા નિયંત્રણો ચાલુ રાખવાના અગાઉના પ્રયાસોને અદાલતો દ્વારા એવા આધારે રદ કરવામાં આવ્યા હતા કે રાજ્યો અનિશ્ચિત મુદ્દતનો પ્રતિબંધ લાદી શકે નહીં.

પેરાક્વેટને ગળી જવાથી, શ્વાસમાં લેવાથી કે ત્વચા દ્વારા શોષણથી મૃત્યુનું કારણ બની શકે 

‘ધ નેશનલ મેડિકલ જર્નલ ઓફ ઇન્ડિયા’ માં પ્રકાશિત ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ ના એક અભ્યાસમાં પેરાક્વેટને એક “અત્યંત ઝેરી સંયોજન” તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે જે ગળી જવાથી, શ્વાસમાં લેવાથી અથવા ત્વચા દ્વારા શોષણથી ગંભીર બીમારી અને મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે. આંધ્ર મેડિકલ કોલેજ, વિશાખાપટ્ટનમના ભરદ્વાજ સાઈ, સત્ય મૂર્તિ મલ્લા અને અનંત રુપેશે કટ્ટમરેડ્ડી દ્વારા લખાયેલા આ પેપરમાં જણાવાયું છે કે: “ભારતીય ડોકટરો માટે એક મુખ્ય ચિંતા PQ (પેરાક્વેટ) ના ઇરાદાપૂર્વક અથવા આકસ્મિક સંપર્કના કારણે થતા મૃત્યુની મોટી સંખ્યા છે. પેરાક્વેટનું ઝેર અવારનવાર જીવલેણ સાબિત થાય છે, અને તે હેપેટો-રેનલ ફેલિયર (લીવર-કિડની ફેલ થવી), ફેફસાંનું પ્રગતિશીલ ફાઇબ્રોસિસ અને પાર્કિન્સન્સ રોગ સહિત ઉચ્ચ રોગિષ્ઠતાનું કારણ બને છે.”